दिनविशेष माहिती - 17 फेब्रुवारी

वासुदेव बळवंत फडके

वासुदेव बळवंत फडके (4 नोव्हेंबर 1845 – 17 फेब्रुवारी 1883) हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील आद्य क्रांतिकारक मानले जातात. त्यांनी सशस्त्र संघर्षाच्या माध्यमातून ब्रिटिश सत्तेला आव्हान देण्याचा प्रयत्न केला आणि स्वराज्याचा संदेश समाजात पोहोचवला. त्यांच्या कार्यामुळे पुढील क्रांतिकारक चळवळींना प्रेरणा मिळाली.

फडके यांचा जन्म महाराष्ट्रातील शिरूर तालुक्यात झाला. शिक्षणानंतर त्यांनी सरकारी नोकरी केली; परंतु अन्यायकारक धोरणांमुळे सामान्य जनतेची होणारी पिळवणूक पाहून त्यांनी क्रांतिकारक मार्ग स्वीकारला. त्यांनी तरुणांचे संघटन करून ब्रिटिशांविरुद्ध सशस्त्र उठाव घडवण्याचा प्रयत्न केला.

1879–80 च्या काळात त्यांनी दरोडे, शस्त्रसाठा आणि गुप्त हालचालींमधून क्रांतिकारक कार्य केले. ब्रिटिशांनी त्यांना अटक करून काळ्या पाण्याची शिक्षा दिली आणि अंदमान येथे कारावासात ठेवले. तेथेच 1883 साली त्यांचे निधन झाले.

वासुदेव बळवंत फडके यांचे जीवन हे धैर्य, त्याग आणि देशप्रेमाचे प्रतीक आहे. भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात सशस्त्र क्रांतीची पहिली ठिणगी पेटवणारे म्हणून इतिहासात त्यांचे स्थान अढळ आहे.

दिनविशेष माहिती - 16 फेब्रुवारी

श्रीमंत थोरले माधवराव पेशवे

श्रीमंत थोरले माधवराव पेशवे (16 फेब्रुवारी 1745 – 18 नोव्हेंबर 1772) हे मराठा साम्राज्याचे चौथे पेशवे होते. अल्पायुष्यात त्यांनी राज्यकारभार सावरून मराठा सत्तेला पुन्हा वैभवाच्या मार्गावर नेले. प्रामाणिक प्रशासन, न्यायप्रियता आणि दूरदृष्टीपूर्ण नेतृत्व यांमुळे ते मराठा इतिहासातील सर्वोत्कृष्ट पेशव्यांपैकी एक मानले जातात.

पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धानंतर मराठा साम्राज्य संकटात सापडले असताना अवघ्या सोळाव्या वर्षी माधवराव पेशवे झाले. त्यांनी नानाफडणीस (रामशास्त्री प्रभुणे) यांसारख्या कर्तबगार सहकाऱ्यांच्या मदतीने आर्थिक शिस्त प्रस्थापित केली, सैन्य बळकट केले आणि राज्यातील गोंधळ आटोक्यात आणला. निजाम, हैदर अली आणि उत्तर भारतातील राजकीय शक्तींविरुद्ध त्यांनी यशस्वी मोहिमा केल्या.

त्यांनी प्रशासनात पारदर्शकता, लोककल्याण आणि न्यायाला प्राधान्य दिले. शेतकरी, व्यापारी व सामान्य जनतेच्या हितासाठी त्यांनी अनेक सुधारणा केल्या. त्यामुळे मराठा साम्राज्य पुन्हा सशक्त झाले आणि त्याचा प्रभाव संपूर्ण भारतात वाढला.

थोरले माधवराव पेशवे यांचे निधन अवघ्या 27 व्या वर्षी झाले; तरीही त्यांच्या कारकीर्दीतील यशस्वी धोरणे आणि आदर्श नेतृत्वामुळे त्यांना “मराठा साम्राज्याचे दुसरे संस्थापक” असे गौरवले जाते. त्यांचे जीवन हे धैर्य, कर्तव्यनिष्ठा आणि राष्ट्रसेवेचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे.

दिनविशेष माहिती - 15 फेब्रुवारी

नामदेव ढसाळ

नामदेव ढसाळ (15 फेब्रुवारी 1949 – 15 जानेवारी 2014) हे मराठीतील प्रख्यात कवी, लेखक, सामाजिक कार्यकर्ते आणि दलित साहित्य चळवळीचे अग्रणी व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांच्या कवितांनी मराठी साहित्याला नवा, आक्रमक आणि वास्तववादी आवाज दिला. त्यांनी साहित्याच्या माध्यमातून सामाजिक अन्याय, शोषण आणि मानवी वेदना प्रभावीपणे मांडल्या.

ढसाळ यांचा जन्म पुणे जिल्ह्यातील पुरंदर तालुक्यात झाला. त्यांनी मुंबईतील कामाठीपुऱ्यासारख्या परिसरातील जीवन जवळून पाहिले आणि त्याच अनुभवांवर आधारित तीव्र सामाजिक जाणीव असलेली कविता लिहिली. त्यांच्या पहिल्या कवितासंग्रह ‘गोलपिठा’ (1972) ने मराठी कवितेत क्रांती घडवली आणि त्यांना राष्ट्रीय पातळीवर ओळख मिळवून दिली.

ते दलित पँथर चळवळीचे सहसंस्थापक होते. या चळवळीच्या माध्यमातून त्यांनी सामाजिक समता, न्याय आणि मानवी हक्कांसाठी संघर्ष केला. त्यांच्या साहित्यामध्ये विद्रोह, करुणा आणि परिवर्तनाची तीव्र आकांक्षा दिसून येते.

नामदेव ढसाळ यांना साहित्य क्षेत्रातील योगदानासाठी अनेक पुरस्कार मिळाले. त्यांच्या लेखनामुळे दलित साहित्याला व्यापक मान्यता मिळाली आणि मराठी कवितेचा आवाका विस्तारला.

नामदेव ढसाळ यांचे जीवन हे साहित्य, सामाजिक संघर्ष आणि मानवमूल्यांच्या संरक्षणाचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे. त्यांच्या कवितांनी व विचारांनी समाजात परिवर्तनाची चेतना निर्माण केली आणि ते आधुनिक मराठी साहित्यातील एक महत्त्वाचे स्तंभ म्हणून ओळखले जातात.

दिनविशेष माहिती - 08 फेब्रुवारी

डॉ. झाकीर हुसेन

डॉ. झाकीर हुसेन (8 फेब्रुवारी 1897 – 3 मे 1969) हे थोर शिक्षणतज्ज्ञ, विचारवंत आणि भारताचे तिसरे राष्ट्रपती होते. त्यांनी शिक्षणाला जीवनाशी जोडणारी मूल्याधिष्ठित संकल्पना मांडली आणि आधुनिक भारताच्या शैक्षणिक विकासात मोलाचे योगदान दिले.

त्यांचा जन्म तेलंगणातील हैदराबाद येथे झाला. प्रारंभीचे शिक्षण भारतात पूर्ण करून त्यांनी जर्मनीतील बर्लिन विद्यापीठातून पीएच.डी. प्राप्त केली. शिक्षणक्षेत्रात त्यांनी अलीगढ मुस्लिम विद्यापीठाशी घनिष्ठ संबंध ठेवले आणि पुढे जामिया मिलिया इस्लामिया विद्यापीठाचे संस्थापक व पहिले कुलगुरू म्हणून कार्य केले.

डॉ. झाकीर हुसेन यांनी शिक्षण हे केवळ परीक्षाभिमुख न राहता जीवनोपयोगी, नैतिक मूल्यांवर आधारित आणि राष्ट्रनिर्मितीला सहाय्यक असावे, असा आग्रह धरला. त्यांनी शिक्षक प्रशिक्षण, प्राथमिक शिक्षण आणि मूल्यशिक्षणावर विशेष भर दिला.

ते बिहारचे राज्यपाल, उपराष्ट्रपती आणि नंतर भारताचे राष्ट्रपती झाले. 1963 साली त्यांना भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान ‘भारतरत्न’ प्रदान करण्यात आला. राष्ट्रपतीपद भूषविणारे ते पहिले शिक्षणतज्ज्ञ होते.

डॉ. झाकीर हुसेन यांचे जीवन हे शिक्षण, सेवा आणि राष्ट्रनिष्ठेचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे. त्यांच्या विचारांमुळे भारतीय शिक्षणव्यवस्थेला नवी दिशा मिळाली आणि ते आजही आदर्श शिक्षणतज्ज्ञ म्हणून स्मरणात राहतात.

दिनविशेष माहिती - 10 जानेवारी

दत्ताजी शिंदे (शूर मराठा)

दत्ताजी शिंदे (सुमारे 1725 – 10 जानेवारी 1760) हे मराठा साम्राज्यातील पराक्रमी सरदार आणि सेनानी होते. पेशवे बाजीराव प्रथम यांचे धाकटे बंधू असलेल्या चिमाजी आप्पांचे पुत्र म्हणून त्यांचा जन्म झाला. उत्तर भारतातील मराठा मोहिमांमध्ये त्यांनी शौर्य, रणकौशल्य आणि निष्ठा यांचे उत्तम उदाहरण घडवले.

दत्ताजी शिंदे यांनी दिल्ली, आग्रा आणि आसपासच्या प्रदेशांत मराठा सत्ता विस्तारासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावली. उत्तर भारतात मराठा प्रभाव प्रस्थापित करताना त्यांनी अनेक लढायांत यश मिळवले. अफगाण शासक अहमदशहा अब्दालीविरुद्धच्या संघर्षात त्यांनी अपूर्व शौर्य दाखवले.

1760 साली दिल्लीच्या जवळ बुराडी घाटाजवळ झालेल्या युद्धात दत्ताजी शिंदे वीरमरण पावले. त्यांच्या बलिदानामुळे मराठ्यांच्या उत्तर भारतातील संघर्षाला नवी प्रेरणा मिळाली. त्यांच्या शौर्यामुळे ते इतिहासात “शूर मराठा” म्हणून ओळखले जातात.

दत्ताजी शिंदे हे मराठ्यांचे शूर सेनापती होते. पानिपतच्या युद्धात नजीबखानाने त्यांना ठार मारले. मरण्याच्या आगोदर नजीबने त्यांना विचारले होते 'क्यूॅं पाटील और लढोगे ?' त्यावर दत्ताजीने दिलेले 'क्यूॅं नही, बचेंगे तो और भी लढेंगे हे उत्तर अजरामर झाले आहे.

दत्ताजी शिंदे यांचे जीवन हे धैर्य, राष्ट्रनिष्ठा आणि त्यागाचे प्रतीक आहे. मराठा साम्राज्याच्या उत्तर भारतातील विस्तारात त्यांनी दिलेले योगदान अमूल्य असून भारतीय इतिहासात त्यांचे स्थान सन्माननीय आहे.

दिनविशेष माहिती - 09 जानेवारी

डॉ. हरगोविंद खुराना

डॉ. हरगोविंद खुराना (9 जानेवारी 1922 – 9 नोव्हेंबर 2011) हे जगप्रसिद्ध भारतीय-अमेरिकन जैवरसायनशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी आनुवंशिक कोड (Genetic Code) उलगडण्यात दिलेल्या महत्त्वपूर्ण योगदानामुळे 1968 साली नोबेल पारितोषिक मिळवले. आधुनिक जीवशास्त्र व वैद्यकशास्त्राच्या प्रगतीत त्यांचे कार्य अत्यंत मोलाचे मानले जाते.

खुराना यांचा जन्म पंजाबमधील रायपूर (आताचे पाकिस्तान) येथे झाला. आर्थिक अडचणी असूनही त्यांनी उच्च शिक्षण घेतले आणि पंजाब विद्यापीठातून पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले. पुढे त्यांनी इंग्लंडमध्ये केंब्रिज विद्यापीठातून पीएच.डी. केली आणि अमेरिकेत संशोधन कार्य सुरू केले.

त्यांनी डीएनए व आरएनए यांच्या रचनेचा अभ्यास करून जनुकीय कोडमधील संकेत कसे कार्य करतात हे स्पष्ट केले. यामुळे प्रथिननिर्मितीची प्रक्रिया समजण्यास मदत झाली आणि जैवतंत्रज्ञान क्षेत्राला नवी दिशा मिळाली. त्यांच्या संशोधनामुळे आनुवंशिक आजारांचे निदान व उपचार शक्य होण्यास मोठी मदत झाली.

1968 साली मार्शल निरेनबर्ग आणि रॉबर्ट होली यांच्यासोबत त्यांना नोबेल पारितोषिकाने गौरविण्यात आले. त्यांनी अनेक प्रतिष्ठित विद्यापीठांमध्ये अध्यापन व संशोधन केले आणि विज्ञान क्षेत्रात तरुणांना प्रेरणा दिली.

डॉ. हरगोविंद खुराना यांचे जीवन हे परिश्रम, चिकाटी आणि वैज्ञानिक जिज्ञासेचे प्रतीक आहे. त्यांच्या कार्यामुळे मानवजातीला जीवनरहस्य समजून घेण्याच्या दिशेने मोठी झेप घेता आली आणि ते जागतिक वैज्ञानिक इतिहासात अढळ स्थान प्राप्त करून गेले.

दिनविशेष माहिती - 08 जानेवारी

लॉर्ड बेडन-पॉवेल

लॉर्ड रॉबर्ट स्टिफनसन स्मिथ बेडन-पॉवेल (22 फेब्रुवारी 1857 – 8 जानेवारी 1941) हे जगप्रसिद्ध ब्रिटिश सेनाधिकारी व स्काउट चळवळीचे संस्थापक होते. त्यांनी युवकांमध्ये शिस्त, स्वावलंबन, देशप्रेम, सेवा व नेतृत्वगुण विकसित करण्यासाठी स्काउट चळवळ सुरू केली. आज ही चळवळ जगभर कोट्यवधी तरुणांना जीवनमूल्यांचे शिक्षण देते.

बेडन-पॉवेल यांचा जन्म लंडन येथे झाला. लहानपणापासूनच त्यांना निसर्ग, साहस आणि कौशल्याधारित शिक्षणाची आवड होती. ब्रिटिश सैन्यात त्यांनी उल्लेखनीय सेवा केली. दक्षिण आफ्रिकेतील बोअर युद्धातील अनुभवातून त्यांनी युवक प्रशिक्षणाची नवी संकल्पना विकसित केली.

1907 साली इंग्लंडमधील ब्राउनसी बेटावर त्यांनी पहिला प्रायोगिक स्काउट कॅम्प आयोजित केला. त्यानंतर त्यांनी ‘Scouting for Boys’ हे पुस्तक लिहिले, ज्यामुळे स्काउट चळवळ औपचारिक स्वरूपात सुरू झाली. या चळवळीचा उद्देश युवकांना प्रामाणिक, जबाबदार, साहसी व सेवाभावी नागरिक बनविणे हा होता.

त्यांच्या पत्नी ओलावे बेडन-पॉवेल यांनी गर्ल गाईड्स चळवळीच्या विस्तारात मोठे योगदान दिले. बेडन-पॉवेल यांना त्यांच्या कार्याबद्दल ‘लॉर्ड’ हा किताब देण्यात आला आणि ते पहिले चीफ स्काउट ऑफ द वर्ल्ड म्हणून ओळखले गेले.

लॉर्ड बेडन-पॉवेल यांचे जीवन हे युवक सशक्तीकरण, शिस्त, सेवा आणि चारित्र्यनिर्मितीचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे. त्यांच्या कार्यामुळे स्काउट चळवळ ही जागतिक शांतता, सहकार्य आणि सामाजिक सेवेसाठी प्रभावी माध्यम ठरली आहे.

दिनविशेष माहिती - 06 जानेवारी

बाळशास्त्री जांभेकर

बाळशास्त्री जांभेकर (6 जानेवारी 1812 – 17 मे 1846) हे मराठी पत्रकारितेचे जनक, थोर विद्वान, शिक्षणतज्ज्ञ आणि समाजप्रबोधनकार होते. त्यांनी आधुनिक मराठी गद्य लेखनाची पायाभरणी केली तसेच समाजात विज्ञाननिष्ठा, विवेकवाद आणि सुधारणावादी विचार रुजविण्यास मोठे योगदान दिले.

त्यांचा जन्म कोकणातील रत्नागिरी जिल्ह्यातील देवगड तालुक्यातील पाटगाव येथे झाला. लहानपणापासूनच त्यांना संस्कृत, गणित, इतिहास आणि विज्ञान यांची गोडी होती. पुढे त्यांनी मुंबईच्या एल्फिन्स्टन कॉलेजमध्ये अध्यापन केले आणि अनेक विषयांचे प्राध्यापक म्हणून काम केले.

1840 साली त्यांनी ‘दर्पण’ हे पहिले मराठी वृत्तपत्र सुरू केले. या माध्यमातून त्यांनी समाजसुधारणा, शिक्षणप्रसार, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि देशहित यांविषयी लेखन केले. तसेच त्यांनी ‘दिग्दर्शन’ हे नियतकालिकही सुरू केले. त्यांच्या लेखनातून मराठी भाषेला आधुनिक विचारांची दिशा मिळाली.

बाळशास्त्री जांभेकर हे केवळ पत्रकारच नव्हे तर संशोधक व इतिहासकारही होते. त्यांनी मराठी भाषेतून आधुनिक ज्ञान प्रसाराचे कार्य केले. अल्पायुष्यातच त्यांनी समाजजागृतीचे मोठे कार्य घडवून आणले.

बाळशास्त्री जांभेकर यांचे जीवन हे पत्रकारिता, शिक्षण आणि समाजसुधारणा यांचे आदर्श उदाहरण आहे. मराठी भाषेच्या प्रगतीत आणि आधुनिक महाराष्ट्राच्या बौद्धिक जडणघडणीत त्यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

दिनविशेष माहिती - 05 जानेवारी

श्रीपाद नारायण पेंडसे

श्रीपाद नारायण पेंडसे (1913 – 2001) हे मराठी साहित्यातील प्रसिद्ध कथाकार, कादंबरीकार आणि नाटककार होते. ग्रामीण जीवन, कोकणातील माणसे, त्यांच्या भावना, संघर्ष आणि सामाजिक वास्तव यांचे प्रभावी चित्रण त्यांनी आपल्या साहित्यातून केले. त्यांच्या लेखनाला वास्तववादी शैली, भावनिक खोली आणि भाषेतील सहजता ही वैशिष्ट्ये लाभली.

पेंडसे यांचा जन्म 05 जानेवारी 1913 रोजी महाराष्ट्रात रत्नागिरी जिल्ह्यात झाला. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी साहित्य क्षेत्रात लेखनास सुरुवात केली. त्यांच्या कथा व कादंबऱ्यांमधून ग्रामीण समाजजीवनातील समस्या, नातेसंबंध, स्त्रीजीवन आणि मानवी मूल्ये संवेदनशीलतेने उलगडली जातात. त्यामुळे वाचकांना त्यांच्या व्यक्तिरेखांशी आपलेपण वाटते.

त्यांची प्रसिद्ध कादंबरी ‘गारंबीचा बापू’ मराठी साहित्यातील महत्त्वाची कलाकृती मानली जाते. याशिवाय ‘हद्दपार’, ‘राधेय’, ‘रथचक्र’ यांसारख्या कादंबऱ्यांमधून त्यांनी सामाजिक वास्तवाचे सशक्त चित्रण केले. त्यांच्या अनेक साहित्यकृतींवर चित्रपट व नाट्यरूपांतरेही झाली आहेत.

श्रीपाद नारायण पेंडसे यांना त्यांच्या साहित्यसेवेसाठी विविध पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले.

साहित्य अकादमी पुरस्कार, महाराष्ट्र राज्य पुरस्कार, मास्टर दीनानाथ स्मृति पुरस्कार, महाराष्ट्र फाउंडेशन गौरव, जनस्थान पुरस्कार, कुसुमाग्रज प्रतिष्ठान पुरस्कार

त्यांनी मराठी कादंबरीला नवे आयाम दिले आणि ग्रामीण जीवनाचे जिवंत चित्र उभे करून साहित्य अधिक लोकाभिमुख केले.

पेंडसे यांचे साहित्य हे मानवी जीवनातील भावभावना, संघर्ष आणि मूल्यांचा आरसा आहे. त्यांच्या लेखनामुळे मराठी कथाकादंबरी परंपरेला समृद्धी मिळाली असून ते आजही मराठी साहित्यातील महत्त्वाचे लेखक म्हणून स्मरणात राहतात.

दिनविशेष माहिती - 03 जानेवारी

क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले

सावित्रीबाई फुले (3 जानेवारी 1831 – 10 मार्च 1897) या भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका, थोर समाजसुधारक, कवयित्री आणि स्त्रीशिक्षणाच्या जननी म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी आपल्या पती महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या सोबत समाजातील अज्ञान, जातिभेद, स्त्रीदमन आणि अन्यायाविरुद्ध संघर्ष करून शिक्षणाच्या माध्यमातून परिवर्तन घडवून आणले.

सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म सातारा जिल्ह्यातील नायगाव येथे झाला. बालपणी त्यांना औपचारिक शिक्षण मिळाले नव्हते; मात्र ज्योतिराव फुलेंनी त्यांना शिकवून शिक्षिका बनवले. 1848 साली पुण्यात भिडे वाड्यात त्यांनी भारतातील पहिली मुलींची शाळा सुरू केली. समाजाकडून तीव्र विरोध, अपमान व त्रास सहन करूनही त्यांनी शिक्षणकार्य अखंड सुरू ठेवले.

त्यांनी स्त्रीशिक्षणाबरोबरच विधवांचे पुनर्वसन, बालविवाहास विरोध, अस्पृश्यता निवारण आणि शोषितांच्या उन्नतीसाठी कार्य केले. त्यांनी ‘महिला सेवा मंडळ’, विधवांसाठी आश्रयगृहे आणि दलित विद्यार्थ्यांसाठी शाळा सुरू केल्या. 1896–97 च्या प्लेगच्या साथीमध्ये त्यांनी रुग्णांची सेवा करताना स्वतःचा जीव अर्पण केला.

सावित्रीबाई फुले या संवेदनशील कवयित्रीही होत्या. त्यांचा काव्यसंग्रह ‘काव्यफुले’ प्रसिद्ध असून त्यातून शिक्षण, स्वातंत्र्य, समता आणि मानवतेचा संदेश दिला आहे. त्यांच्या लेखनातून स्त्रियांच्या आत्मसन्मानाचा आणि सामाजिक जागृतीचा सूर उमटतो.

सावित्रीबाई फुले यांचे जीवन हे धैर्य, करुणा, समता आणि सेवाभावाचे प्रतीक आहे. त्यांच्या कार्यामुळे भारतीय समाजात स्त्रीशिक्षणाची पायाभरणी झाली आणि सामाजिक न्यायाच्या चळवळीला नवी दिशा मिळाली. त्या आजही शिक्षण, स्वातंत्र्य आणि मानवतेच्या मूल्यांची प्रेरणास्त्रोत म्हणून स्मरणात राहतात.

दिनविशेष माहिती - 02 जानेवारी

महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे

विठ्ठल रामजी शिंदे (23 एप्रिल 1873 – 2 जानेवारी 1944) हे महाराष्ट्रातील थोर समाजसुधारक, विचारवंत, लेखक आणि अस्पृश्यता निवारण चळवळीचे अग्रणी कार्यकर्ते होते. त्यांनी आयुष्यभर सामाजिक समता, मानवी हक्क आणि धर्मातील उदात्त मूल्यांचा प्रचार केला. समाजातील दुर्बल व वंचित घटकांना न्याय मिळवून देण्यासाठी त्यांनी केलेले कार्य भारतीय समाजसुधारणेच्या इतिहासात अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.

शिंदे यांचा जन्म सातारा जिल्ह्यातील जमखिंडी येथे झाला. प्रारंभीचे शिक्षण पुणे येथे झाले. पुढे त्यांनी मुंबई विद्यापीठातून पदवी संपादन केली आणि इंग्लंडमध्ये मँचेस्टर कॉलेज, ऑक्सफर्ड येथे धर्मशास्त्राचे शिक्षण घेतले. तेथे त्यांना युनिटेरियन विचारधारेचा प्रभाव लाभला, ज्यामुळे त्यांच्या सामाजिक विचारांना व्यापक मानवतावादी दिशा मिळाली.

भारतामध्ये परतल्यानंतर त्यांनी अस्पृश्यता निवारणासाठी संघटित प्रयत्न सुरू केले. 1906 साली त्यांनी ‘डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन’ (Depressed Classes Mission) स्थापन करून शिक्षण, आरोग्य, रोजगार आणि सामाजिक प्रतिष्ठा या क्षेत्रांत वंचित समाजाच्या उन्नतीसाठी कार्य केले. त्यांनी शाळा, वसतिगृहे आणि समाजप्रबोधन केंद्रांची उभारणी केली.

विठ्ठल रामजी शिंदे हे प्रभावी वक्ते व संवेदनशील लेखक होते. त्यांनी समाजातील जातिभेद, धार्मिक अंधश्रद्धा आणि अन्यायकारक प्रथा यांवर निर्भीडपणे टीका केली. त्यांचे आत्मचरित्र ‘माझ्या आठवणी’ हे मराठी साहित्यातील महत्त्वाचे ग्रंथ मानले जाते. त्यांच्या लेखनातून समता, बंधुता आणि न्याय या मूल्यांचा प्रसार झाला.

महात्मा गांधी, गोपाळकृष्ण गोखले आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याशी त्यांचा वैचारिक संवाद व कार्यसंबंध होता. जरी काही विषयांवर मतभेद असले तरी अस्पृश्यता निर्मूलन व समाजसुधारणा या ध्येयांसाठी त्यांनी अखंड प्रयत्न केले.

विठ्ठल रामजी शिंदे यांचे जीवन हे समाजातील अन्यायाविरुद्ध शांततामय, विवेकनिष्ठ आणि सेवाभावी लढ्याचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे. त्यांच्या कार्यामुळे सामाजिक समतेच्या चळवळीला नवी दिशा मिळाली आणि आधुनिक महाराष्ट्राच्या समाजसुधारणेच्या इतिहासात त्यांचे स्थान अढळ राहिले आहे.

दिनविशेष माहिती - 01 जानेवारी

डॉ. शांती स्वरूप भटनागर पुण्यतिथी 

डॉ. शांती स्वरूप भटनागर (21 फेब्रुवारी 1894 – 1 जानेवारी 1955) हे भारतातील थोर वैज्ञानिक, संशोधन संघटक आणि आधुनिक भारतीय विज्ञानाचे शिल्पकार मानले जातात. त्यांनी देशात वैज्ञानिक संशोधनाची भक्कम पायाभरणी केली आणि औद्योगिक विकासासाठी विज्ञानाचा प्रभावी वापर घडवून आणला.

भटनागर यांचा जन्म पंजाबमधील भेरा (आताचे पाकिस्तानातील सरगोधा जिल्हा) येथे झाला. बालपणापासूनच त्यांना विज्ञानाची आवड होती. त्यांनी लाहोर येथील डी.ए.व्ही. कॉलेज आणि नंतर लंडन विद्यापीठातून उच्च शिक्षण घेतले. परदेशात शिक्षण पूर्ण करून ते भारतात परतले आणि विज्ञान संशोधनाला राष्ट्रीय स्वरूप देण्यासाठी स्वतःला वाहून घेतले.

त्यांनी बनारस हिंदू विद्यापीठ आणि नंतर पंजाब विद्यापीठात प्राध्यापक म्हणून कार्य केले. त्यांच्या संशोधन कार्यामुळे औद्योगिक समस्या सोडविण्यात विज्ञानाचा वापर वाढला. विशेषतः तेल उद्योग, रंगनिर्मिती, काच उद्योग आणि धातुकर्म क्षेत्रात त्यांनी महत्त्वपूर्ण संशोधन केले.

डॉ. भटनागर हे भारतातील ‘वैज्ञानिक व औद्योगिक संशोधन परिषद’ (CSIR) चे संस्थापक महासंचालक होते. त्यांच्या नेतृत्वाखाली देशभरात अनेक राष्ट्रीय प्रयोगशाळा स्थापन झाल्या. त्यामुळे भारतात संघटित वैज्ञानिक संशोधनाला दिशा व गती मिळाली.

त्यांच्या उल्लेखनीय कार्याबद्दल भारत सरकारने त्यांना 1954 साली ‘पद्मभूषण’ पुरस्काराने सन्मानित केले. त्यांच्या स्मरणार्थ ‘शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कार’ सुरू करण्यात आला असून तो भारतातील तरुण वैज्ञानिकांसाठी अत्यंत प्रतिष्ठित मानला जातो.

डॉ. शांती स्वरूप भटनागर यांचे जीवन हे विज्ञानसेवेचे, राष्ट्रनिर्मितीचे आणि संशोधनसंस्कृतीच्या विकासाचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे. त्यांच्या कार्यामुळे भारत आधुनिक विज्ञानाच्या मार्गावर भक्कमपणे उभा राहिला.

दिनविशेष माहिती - 16 जानेवारी

*न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे*

महादेव गोविंद रानडे हे आधुनिक महाराष्ट्राचेअत्यंत महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व होते. समाजसुधारक, न्यायमूर्ती, अर्थतज्ज्ञ, इतिहासकार, लेखक आणि विवेकवादी विचारवंत अशा विविध भूमिकांमधून त्यांनी भारतीय समाजाच्या परिवर्तनासाठी आयुष्यभर कार्य केले.

महादेव गोविंद रानडे यांचा जन्म १८ जानेवारी १८४२ रोजी नाशिक जिल्ह्यातील निफाड येथे एका ब्राह्मण कुटुंबात झाला. बालपणापासूनच त्यांच्यावर संस्कृत, धर्मग्रंथ व भारतीय परंपरांचा प्रभाव होता. पुढे त्यांनी पुणे व मुंबई येथे उच्च शिक्षण घेतले. इतिहास आणि अर्थशास्त्र हे त्यांचे आवडीचे विषय होते. पाश्चात्त्य शिक्षणामुळे त्यांना विवेकवाद, लोकशाही व मानवतावादी विचारांची ओळख झाली.

रानडे यांची १८९३ साली मुंबई उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशपदी नियुक्ती झाली. न्यायमूर्ती म्हणून त्यांनी कायद्याची अंमलबजावणी करताना सामाजिक न्याय, नैतिकता व मानवतावाद यांना विशेष महत्त्व दिले. त्यांनी कायद्याकडे केवळ नियम म्हणून नव्हे, तर समाजहिताचे साधन म्हणून पाहिले.

महादेव गोविंद रानडे यांनी मुंबईत प्रार्थना समाजाची स्थापना केली. त्यांनी एकेश्वरवाद, नैतिकता, विवेक व सामाजिक समतेचा पुरस्कार केला. भारतीय समाजातील अंधश्रद्धा, जातीभेद, अस्पृश्यता, बालविवाह आणि स्त्रियांचे दुय्यम स्थान यांविरुद्ध ठामपणे आवाज उठवला.

विधवाविवाहाचा पुरस्कार करणे हे त्या काळात धाडसाचे मानले जात होते; तरीही रानडे यांनी या विषयावर लेखन, व्याख्याने व संघटनात्मक कार्य केले. स्त्रीशिक्षणाशिवाय समाजाची प्रगती अशक्य आहे, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता.

रानडे यांच्या सामाजिक कार्यात त्यांच्या पत्नी रमाबाई रानडे यांचा मोलाचा वाटा होता. बालविवाहामुळे त्यांचे शिक्षण थांबले होते; मात्र रानडे यांच्या प्रोत्साहनामुळे त्यांनी शिक्षण घेतले व पुढे त्या स्त्रीशिक्षण, विधवा पुनर्वसन व महिला संघटनांच्या कार्यात अग्रणी ठरल्या.

महादेव गोविंद रानडे हे एक प्रखर अर्थचिंतक होते. स्वदेशी उद्योग, सहकार, औद्योगिकीकरण व शिक्षण यांद्वारे देशाचा आर्थिक विकास होऊ शकतो, असे ते मानत.

रानडे हे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या स्थापनेशी संबंधित होते. ते मवाळ राजकारणाचे समर्थक होते. ब्रिटिश सत्तेशी संघर्षाऐवजी चर्चा, सुधारणा व घटनात्मक मार्गाने स्वराज्य मिळवावे, असा त्यांचा दृष्टिकोन होता. गोपाळ कृष्ण गोखले यांसारख्या नेत्यांवर त्यांच्या विचारांचा मोठा प्रभाव पडला.

रानडे यांचे लेखन इतिहास, धर्म, अर्थशास्त्र व समाजसुधारणा या विषयांवर आधारित होते.

त्यांच्या लेखनात भारतीय परंपरा व पाश्चात्त्य विचारसरणी यांचा समन्वय दिसून येतो. समाजात बदल हळूहळू, पण मूलभूत पातळीवर घडवून आणला पाहिजे, हा त्यांचा आग्रह होता.

इ.स. १८७८ साली पुणे येथे झालेल्या पहिल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनचे ते अध्यक्षही होते. 

महादेव गोविंद रानडे हे केवळ एका व्यक्तीचे नाव नसून, ते आधुनिक महाराष्ट्राच्या विवेकवादी परंपरेचे प्रतीक आहेत. समाज सुधारण्यासाठी धैर्य, संयम, ज्ञान व करुणा आवश्यक असते, हे त्यांनी आपल्या जीवनकार्याने सिद्ध केले. त्यामुळेच भारतीय समाजप्रबोधनाच्या इतिहासात त्यांचे स्थान अढळ आहे.

दिनांक १६ जानेवारी १९०१ रोजी पुणे येथे महादेव गोविंद रानडे यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनाने महाराष्ट्राने एक दूरदर्शी विचारवंत गमावला. तथापि, त्यांच्या विचारांचा वारसा आजही समाजसुधारणा, स्त्रीशिक्षण, आर्थिक नियोजन व विवेकवादाच्या क्षेत्रात मार्गदर्शक ठरतो.

आज त्यांची पुण्यतिथी त्यानिमित्ताने त्यांच्या कार्याला विनम्र अभिवादन 

*संकलन*

दिनविशेष माहिती - 15 जानेवारी

खाशाबा जाधव – भारतीय कुस्तीचा तेजस्वी तारा

खाशाबा दादासाहेब जाधव हे भारताच्या क्रीडाक्षेत्रातील एक महान कुस्तीगीर होते. त्यांनी भारताला ऑलिम्पिक स्पर्धेत पहिले वैयक्तिक पदक मिळवून दिले आणि देशाच्या क्रीडा ईतिहासात अजरामर स्थान प्राप्त केले. 

खाशाबा जाधव यांचा जन्म १५ जानेवारी १९२६ रोजी सातारा जिल्ह्यातील कराड तालुक्यातील गोळेश्वर या छोट्याशा गावात झाला. लहानपणापासूनच खाशाबा जाधव यांना कुस्तीची आवड होती. त्याचे वडील दादासाहेब जाधव हे कुस्ती खेळाचे वस्ताद होते. ते त्यांना वयाच्या ५ व्या वर्षापासून मार्गदर्शन करीत होते. ग्रामीण वातावरणात मातीच्या आखाड्यात त्यांनी कुस्तीचे प्राथमिक धडे घेतले. आर्थिक अडचणी, अपुरी साधने आणि मर्यादित सुविधा असूनही त्यांनी जिद्द, मेहनत आणि आत्मविश्वासाच्या बळावर आपले कौशल्य विकसित केले. त्यांच्या कुटुंबाने आणि गुरूंनी त्यांना सतत प्रोत्साहन दिले.

१९५२ साली हेलसिंकी (फिनलंड) येथे झालेल्या ऑलिम्पिक स्पर्धेत खाशाबा जाधव यांनी कुस्तीच्या फ्री-स्टाईल प्रकारात कांस्य पदक ( ब्रांझ मेडल ) पटकावले. हे भारतासाठी ऑलिम्पिकमधील पहिले वैयक्तिक पदक होते. या ऐतिहासिक यशामुळे त्यांनी संपूर्ण देशाचे नाव उज्ज्वल केले. त्या काळात परदेशी खेळाडूंशी सामना करणे अत्यंत कठीण होते, तरीही खाशाबा जाधव यांनी आपल्या ताकदीने आणि तंत्राने जागतिक स्तरावर आपली छाप उमटवली.

ऑलिम्पिकनंतर त्यांनी काही काळ पोलीस सेवेत काम केले आणि तरुण पिढीला कुस्तीचे प्रशिक्षण देण्याचे कार्यही केले. मात्र, त्यांच्या आयुष्यातील उत्तरार्धात त्यांना अपेक्षित असा सन्मान मिळाला नाही. तरीही त्यांचे योगदान भारतीय क्रीडाजगतात अमूल्य आहे.

खाशाबा जाधव यांचे निधन १४ ऑगस्ट १९८४ रोजी झाले. सन २००१ मध्ये त्यांना अतिशय प्रसिद्ध असा अर्जुन आवार्ड देण्यात आला. त्यांच्या स्मरणार्थ महाराष्ट्र शासनाने विविध उपक्रम सुरू केले असून, त्यांच्या नावाने पुरस्कार आणि क्रीडांगणे उभारण्यात आली आहेत.

खाशाबा जाधव यांचे जीवन हे संघर्ष, चिकाटी आणि देशभक्तीचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे. त्यांनी दाखवून दिले की कठीण परिस्थितीतूनही कठोर परिश्रम आणि दृढ इच्छाशक्तीच्या जोरावर महान यश मिळवता येते. त्यामुळेच ते भारतीय कुस्तीचे आणि क्रीडाक्षेत्राचे अभिमानस्तंभ मानले जातात.

*संकलन*

दिनविशेष माहिती - 14 जानेवारी

भूगोल दिन 

भूगोल हा पृथ्वीचा तसेच पृथ्वीवरील नैसर्गिक व मानवनिर्मित घटकांचा शास्त्रशुद्ध अभ्यास करणारा महत्त्वाचा विषय आहे. पृथ्वीवरील जमीन, पाणी, हवा, हवामान, वनस्पती, प्राणी तसेच मानव व त्याच्या क्रियाकलापांचा परस्पर संबंध भूगोलामध्ये अभ्यासला जातो. या विषयाचे महत्त्व अधोरेखित करण्यासाठी आणि भौगोलिक जाणीव वाढवण्यासाठी भूगोल दिन साजरा केला जातो.

14 जानेवारीपासून दिवस तिळा तिळाने मोठा होतो याच दिवशी सूर्य धनु राशीतून मकर राशीत प्रवेश करतो. हा दिवस आपण  मकरसंक्रात म्हणून उत्साहाने साजरा करत असतो. तसेच संपूर्ण भारतात 14 जानेवारी हा दिवस महर्षि डॉ. सी. डी. देशपांडे यांचा जन्मदिवस राष्ट्रीय भूगोल दिन म्हणून साजरा केला जातो.

 डॉ. सी. डी. देशपांडे यांचा जन्म कोल्हापूर जिल्ह्यात १४ जानेवारी १९१२ रोजी झाला. त्यांचे पूर्ण नाव चंद्रशेखर धुंडिराज देशपांडे. डॉ. देशपांडे हे शिक्षक, शिक्षणतज्ञ, लेखक, भूगोलतज्ञ, भूगालाचे गाढे अभ्यासक म्हणून  प्रसिद्ध होते. भूगोल विषयाच्या विकासात त्यांचे महत्वाचे योगदान आहे. या विषयास शास्त्राचा दर्जा प्राप्तीमध्ये अनेक प्रकारे उद्बोधन करण्याचे कार्य त्यांनी केले. शाळा व कॉलेज मध्ये भूगोल विकासासाठी प्रयत्न केले. मुंबई विद्यापीठात स्वतंत्र भूगोल विभागाच्या स्थापनेत त्यांचा महत्वाचा वाटा आहे. National Association of Geographers, India ची स्थापना केली. डॉ. सी. डी. देशपांडे हे भूगोल विषयातील अत्यंत जाणकार व्यक्ती मानले जातात. त्यांचे भूगोलाचे ज्ञान अफलातून होते, त्यामुळे त्यांना भूगोल महर्षी असे म्हटले जाते. 

भूगोल महर्षी डॉ. सी. डी. देशपांडे यांनी भूगोल विषयात केलेले अतुलनीय कार्याच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ आणि भूगोलाची सर्वांना ओळख व्हावी या हेतूने भूगोल तज्ञ डॉ. सुरेश गरसोळी यांनी १४ जानेवारी १९९० रोजी महाराष्ट्रात सर्वप्रथम भूगोल दिन साजरा करण्यास सुरुवात केली. तर भारत सरकारने 1996 पासून 14 जानेवारी हा दिवस राष्ट्रीय भूगोल दिन म्हणून साजरा करण्यास सुरुवात केली.

भूगोल दिन साजरा करण्यामागील मुख्य उद्देश म्हणजे प्रत्येक नागरिकांत पृथ्वीविषयी जागरूकता निर्माण करणे. आजच्या काळात वाढते प्रदूषण, जंगलतोड, हवामान बदल, जागतिक तापमानवाढ यांसारख्या समस्या गंभीर बनत चालल्या आहेत. या समस्यांचे कारण व परिणाम समजून घेण्यासाठी भूगोलाचे ज्ञान अत्यंत उपयुक्त ठरते. त्यामुळे भूगोल दिनाचे महत्त्व अधिक वाढले आहे.

भूगोल विषयामुळे आपल्याला नैसर्गिक साधनसंपत्तीची माहिती मिळते. पाणी, माती, खनिजे, वनसंपत्ती यांचा योग्य व शाश्वत वापर कसा करावा हे भूगोल शिकवतो. तसेच पूर, दुष्काळ, भूकंप, ज्वालामुखी, चक्रीवादळ यांसारख्या नैसर्गिक आपत्तींचा अभ्यास करून त्यांच्या परिणामांपासून संरक्षण कसे करावे याचीही माहिती मिळते.

भूगोल हा केवळ अभ्यासाचा विषय नसून तो जीवनाशी निगडित आहे. मानवाचे जीवनमान, शेती, उद्योग, वाहतूक, लोकसंख्या वितरण आणि आर्थिक विकास या सर्वांवर भौगोलिक घटकांचा मोठा प्रभाव असतो. म्हणूनच भूगोलाचे ज्ञान प्रत्येक नागरिकासाठी आवश्यक आहे.

एकूणच, भूगोल दिन आपल्याला पृथ्वीचे महत्त्व ओळखून तिच्या संरक्षणाची जबाबदारी स्वीकारण्याची प्रेरणा देतो. पृथ्वीचा समतोल राखण्यासाठी आणि भावी पिढ्यांसाठी सुरक्षित पर्यावरण निर्माण करण्यासाठी भूगोलाचे ज्ञान उपयोगी पडते. म्हणूनच भूगोल दिन साजरा करणे हे काळाची गरज आहे.

*संकलन*

दिनविशेष माहिती 13 जानेवारी

राकेश शर्मा - भारतीय अंतराळवीर

राकेश शर्मा हे भारताचे पहिले अंतराळवीर असून त्यांनी भारताचा झेंडा अंतराळात फडकावण्याचा ऐतिहासिक मान मिळवला. त्यांचा जन्म १३ जानेवारी १९४९ रोजी पाटणा (बिहार) येथे झाला. लहानपणापासूनच त्यांना विज्ञान, आकाश आणि उड्डाण याविषयी विशेष आकर्षण होते.

राकेश शर्मा यांनी भारतीय हवाई दलात वैमानिक म्हणून सेवा बजावली. त्यांच्या उत्कृष्ट कामगिरीमुळे त्यांची निवड अंतराळ मोहिमेसाठी करण्यात आली. ३ एप्रिल १९८४ रोजी ते सोयुझ टी-११ (Soyuz T-11) या रशियन अंतराळयानातून अंतराळात गेले. ही मोहीम भारत व सोव्हिएत रशिया यांच्यातील सहकार्याचे प्रतीक होती.

राकेश शर्मा यांनी जवळपास ८ दिवस अंतराळात वास्तव्य केले. या काळात त्यांनी पृथ्वीचे निरीक्षण, वैज्ञानिक प्रयोग तसेच भारताशी संबंधित छायाचित्रण केले. जेव्हा तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी त्यांना “अंतराळातून भारत कसा दिसतो?” असा प्रश्न विचारला, तेव्हा त्यांनी दिलेले उत्तर –

“सारे जहाँ से अच्छा” – हे उत्तर आजही प्रत्येक भारतीयाच्या मनात अभिमानाने कोरले गेले आहे.

अंतराळ मोहिमेनंतर राकेश शर्मा यांना त्यांच्या अतुलनीय योगदानाबद्दल अशोक चक्र या भारताच्या सर्वोच्च शौर्य पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. हा पुरस्कार मिळवणारे ते एकमेव अंतराळवीर आहेत. नंतर त्यांनी भारतीय हवाई दलातून निवृत्ती घेतली आणि हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड (HAL) येथे चाचणी वैमानिक म्हणून काम केले.

राकेश शर्मा यांचे जीवन धैर्य, कष्ट, देशभक्ती आणि विज्ञाननिष्ठेचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. त्यांनी भारताला जागतिक स्तरावर अंतराळ क्षेत्रात ओळख मिळवून दिली. त्यामुळेच ते भारतीय तरुणांसाठी प्रेरणास्थान आहेत.

दिनविशेष माहिती - 07 फेब्रुवारी ( 07 February )

नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो, 

कसे आहात ? मजेत ना ! 

मी नासा येवतीकर, दिनविशेष माहिती कार्यक्रमात आपले स्वागत करतो. आजच्या कार्यक्रमात आपण माता रमाई आंबेडकर यांच्या विषयी माहिती पाहू या.

लक्ष देऊन ऐका हं, कारण या माहितीच्या आधारे तुम्हाला पाच प्रश्नांची उत्तरे द्यायची आहेत. चला तर मग ऐका......

Video पाहण्यासाठी 

   माता रमाई आंबेडकर येथे clik करावे.

रमाबाई भीमराव आंबेडकर अर्थात रमाई आंबेडकर हे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या पत्‍नी होत्या. रमाईचा जन्म 7 फेब्रुवारी 1897 रोजी एका गरीब कुटुंबात रत्नागिरी जिल्ह्यातील दापोली येथे झाला. त्यांच्या वडीलांचे नाव भिकू धुत्रे (वलंगकर) तर आईचे नाव रुक्मिणी होते. रमाई लहान असतानाच त्यांच्या आईचे आजारपणाने निधन झाले. आईच्या जाण्याने कोवळ्या रमाईच्या मनावर आघात झाला. धाकटी बहीण गौरा व भाऊ शंकर अजाण होते. काही दिवसात वडिलांचेही निधन झाले. पुढे वलंगकर काका व गोविंदपुरकर मामा यांनी त्यांना घेऊन मुंबईला भायखळा मार्केटच्या चाळीत रहायला गेले.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे वडील सुभेदार रामजी यांना रमाई पसंत पडली. रमाई व डॉ. बाबासाहेबांचे लग्न भायखळ्याच्या भाजी मार्केटमध्ये झाले. विवाहप्रसंगी बाबासाहेबांचे वय १५ वर्षे तर रमाईचे वय अवघे ९ वर्षे होते. 

माता रमाई यांनी जीवनात फार दुःख सहन करावे लागले. स्वाभिमानी पतीची ते स्वाभिमानी पत्‍नी होत्या. जिद्दीने दुःखांशी अडचणींशी गरिबीशी भांडत होती. मृत्युसत्र, दुःख, त्याग, समजूतदारपणा, कारुण्य, उदंड मानवता व प्रेरणास्थान म्हणजे रमाई. रमाईने प्रत्यक्ष डोळ्यांनी अनेक मरणे पाहिली. 

परदेशात जाऊन ज्ञानसाधना करणाऱ्या बाबासाहेबांना मात्र रमाईने कधी आपल्या दुःखाची झळ पोहचू दिली नाही. पती परदेशात शिक्षणासाठी गेले. रमाई एकट्या पडल्या. घर चालवण्यासाठी त्यांनी शेण गोवऱ्या वेचल्या,  सरपणासाठी वणवण फिरल्या. बॅरिस्टराची पत्‍नी शेण वेचते म्हणून लोकं नावे ठेवतील. म्हणून पहाटे सूर्योदयापूर्वी व रात्री लोकं झोपी गेल्यानंतर गोवऱ्या थापायला जात असत.

रमाईने आपल्‍या निष्ठेने, त्यागाने आणि कष्टाने स्वतःच्या संसाराचा गाडा हाकलून बाबासाहेबांना ध्येय गाठण्यासाठी मदत केली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर त्यांना रामू या नावाने हाक मारत असत. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या अध्ययनात व्यत्यय येऊ नये म्हणून त्या राजगृहाच्या प्रवेशद्वारावर तासनतास बसून राहायच्या.

आजारपणामुळे दिनांक 27 मे 1935 रोजी मुंबईत रमाईची प्राणज्योत मावळली म्हणजे निधन झाले.

रमाई आंबेडकर यांचे जीवन त्याग, सहनशीलता आणि सेवाभावाचे प्रतीक आहे. आज या महान माता रमाई यांची जयंती त्यानिमित्ताने त्यांना कोटी कोटी प्रणाम 

मुलांनो, तुम्हांला ही माहिती कशी वाटली ? नक्की कळवा. 

चला आता या माहितीवर आधारित काही प्रश्न आणि उत्तर पाहू या 

पहिला प्रश्न - माता रमाई यांचा जन्म कोठे झाला ?

बरोबर उत्तर आहे, माता रमाई यांचा जन्म रत्नागिरी जिल्ह्यातील दापोली येथे झाला.

पहिला प्रश्न - माता रमाई यांच्या पतीचे नाव काय होते ?

बरोबर उत्तर आहे, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे माता रमाई यांचे पती होते. 

तिसरा प्रश्न - डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि माता रमाई यांचे लग्न कोठे झाले ?

बरोबर उत्तर आहे, मुंबईच्या भायखळा भाजी मार्केटमध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि माता रमाईयांचे लग्न झाले.

चौथा प्रश्न - डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर माता रमाई यांना कोणत्या नावाने हाक मारत असत ?

बरोबर उत्तर आहे, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर माता रमाई यांना रामू या नावाने हाक मारत असत ?

शेवटचा पाचवा प्रश्न - माता रमाईचे निधन केव्हा झाले ? 

बरोबर उत्तर आहे - 27 मे 1935 रोजी मुंबई येथे माता रमाईचे निधन झाले.

चला पुन्हा भेटू या उद्याच्या दिनविशेष कार्यक्रमात, तोपर्यंत नमस्कार.

( वरील सर्व माहिती इंटरनेट वरून संकलित करण्यात आले आहे. )

संकलन :- नासा येवतीकर, 9423625769

दिनविशेष माहिती - 07 जानेवारी ( 07 Januuary )

नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो, 

कसे आहात ? मजेत ना ! 

मी नासा येवतीकर, आपल्यासाठी घेऊन आलोय दिनविशेष माहिती. आजच्या कार्यक्रमात आपण स्वातंत्र्यसैनिक जानकी देवी बजाज यांच्या विषयी माहिती पाहू या. 

लक्ष देऊन ऐका हं, कारण या माहितीच्या आधारे तुम्हाला पाच प्रश्नांची उत्तरे द्यायची आहेत. चला तर मग ऐका......

स्वातंत्र्यसैनिक जानकी देवी बजाज

जानकी देवी बजाज या एक थोर गांधीवादी समाजसेविका, स्वातंत्र्यसैनिक आणि उद्योगपती जमनालाल बजाज यांच्या पत्नी होत्या. त्यांनी स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय सहभाग घेतला, अस्पृश्यता निवारण, महिला शिक्षण आणि ग्रामसेवेसाठी काम केले

जानकी देवी यांचा जन्म ७ जानेवारी १८९३ रोजी मध्य प्रदेशातील जोरा येथे एका वैष्णव-मारवाडी कुटुंबात झाला 

वयाच्या अवघ्या ८ व्या वर्षी त्यांचा विवाह जमनालाल बजाज यांच्याशी झाला. बजाज उद्योगसमूह हा एक भारतीय बहुराष्ट्रीय समूह आहे ज्याची स्थापना जमनालाल बजाज यांनी १९२६ मध्ये मुंबईत केली होती. प्रमुख कंपनी बजाज ऑटो ही जगातील चौथी सर्वात मोठी दुचाकी आणि तीन-चाकी वाहन उत्पादक कंपनी आहे. लग्नानंतर त्या महाराष्ट्रातील वर्धा येथे आल्या आणि बजाज कुटुंबाच्या श्रीमंत वातावरणात राहू लागल्या, परंतु म. गांधीजींच्या प्रभावामुळे त्यांनी साधे जीवन स्वीकारले. त्यांनी सविनय कायदेभंग चळवळीत सक्रिय भाग घेतला, ज्यासाठी त्यांना १९३२ मध्ये तुरुंगवासही भोगावा लागला १९२१ मध्ये काँग्रेसच्या अधिवेशनात सहभागी होणाऱ्या त्या मोजक्या महिलांपैकी एक होत्या. त्यांनी चरख्यावर खादी कातणे, अस्पृश्यता नष्ट करणे आणि गोसेवेसाठी मोठे योगदान दिले. स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी विनोबा भावे यांच्यासोबत भूदान चळवळीत काम केले. महिलांच्या शिक्षणाला आणि कुटीर उद्योगांना प्रोत्साहन दिले. त्यांच्या मुलाचे नाव कमलनयन बजाज असे होते.

सन १९५६ मध्ये भारत सरकारने त्यांना त्यांच्या समाजसेवेबद्दल प्रतिष्ठित 'पद्मविभूषण' पुरस्काराने सन्मानित केले.

त्यांनी १९६५ मध्ये 'मेरी जीवन यात्रा' नावाचे आत्मचरित्र प्रकाशित केले. ज्यात त्यांच्या जीवनातील अनेक गोष्टीचा उलगडा केलेला आहे. 

दिनांक २१ मे १९७९ रोजी त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या स्मृती प्रित्यर्थ ग्रामीण विकासातील योगदानासाठी महिला उद्योजकांना 'जानकीदेवी बजाज पुरस्कार' दिला जातो.

आज त्यांची जयंती त्यानिमित्ताने कोटी कोटी प्रणाम 🙏

मुलांनो, तुम्हांला ही माहिती कशी वाटली ? नक्की कळवा. 

चला आता या माहितीवर आधारित काही प्रश्न आणि उत्तर पाहू या 

पहिला प्रश्न - जानकी देवी बजाज यांचा जन्म कोणत्या कुटुंबात झाला 

बरोबर उत्तर आहे, जानकी देवी बजाज यांचा जन्म वैष्णव-मारवाडी कुटुंबात झाला.

दुसरा प्रश्न - जानकी देवी बजाज यांचा विवाह कोणाशी झाला ?

बरोबर उत्तर आहे, जानकी देवी बजाज यांचा विवाह जमनालाल बजाज यांच्याशी झाला.

तिसरा प्रश्न - जानकी देवी यांनी लिहिलेल्या आत्मचरित्र पुस्तकाचे नाव काय होते ?

बरोबर उत्तर आहे, 'मेरी जीवन यात्रा' जानकी देवी यांनी लिहिलेल्या आत्मचरित्र पुस्तकाचे नाव होते.

चौथा प्रश्न - जानकी देवी यांच्या मुलाचे नाव काय होते ?

बरोबर उत्तर आहे, जानकी देवी यांच्या मुलाचे नाव कमलनयन बजाज असे होते.

शेवटचा पाचवा प्रश्न - भारत सरकारने जानकी देवी यांना कोणत्या पुरस्काराने सन्मानित केले ?

बरोबर उत्तर आहे - भारत सरकारने जानकी देवी यांना 'पद्मविभूषण' पुरस्काराने सन्मानित केले.

चला पुन्हा भेटू या उद्याच्या दिनविशेष कार्यक्रमात, तोपर्यंत नमस्कार.

( वरील सर्व माहिती इंटरनेट वरून संकलित करण्यात आले आहे. )

संकलन :- नासा येवतीकर, 9423625769

दिनविशेष माहिती - 06 फेब्रुवारी ( 06 February )

नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो, 

कसे आहात ? मजेत ना ! 

मी नासा येवतीकर, दिनविशेष माहिती कार्यक्रमात आपले स्वागत करतो. आजच्या कार्यक्रमात आपण गानकोकिळा लता मंगेशकर यांच्या विषयी माहिती पाहू या. 

लक्ष देऊन ऐका हं, कारण या माहितीच्या आधारे तुम्हाला पाच प्रश्नांची उत्तरे द्यायची आहेत. चला तर मग ऐका......

Video पाहण्यासाठी 

    गानकोकिळा - लता मंगेशकर येथे clik करा. 

लता मंगेशकर या भारतीय संगीतविश्वातील एक अढळ दीपस्तंभ होत्या. त्यांच्या स्वरांनी अनेक पिढ्यांच्या भावना व्यक्त केल्या आणि भारतीय चित्रपट संगीताला जागतिक ओळख मिळवून दिली. 

त्यांचा जन्म 28 सप्टेंबर 1929 रोजी मध्यप्रदेशातील इंदूर येथे झाला. त्यांचे जन्म नाव हेमा होते. वडील पंडित दीनानाथ मंगेशकर हे नाट्यसंगीतकार व गायक होते. लहानपणापासूनच लतादीदींना संगीताचे संस्कार घरातूनच लाभले.

त्यांना भाऊ हृदयनाथ आणि आशा, उषा व मीना ह्या तीन बहिणी होत्या. वडिलांचे अकाली निधन झाल्यानंतर संपूर्ण कुटुंबाची जबाबदारी त्यांच्या खांद्यावर आली. अवघ्या किशोरवयात त्यांनी गायन क्षेत्रात पाऊल ठेवले आणि कठोर परिश्रम, शिस्त व चिकाटी यांच्या बळावर स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली. सुरुवातीला संघर्ष करावा लागला, पण त्यांच्या मधुर, स्वच्छ व भावपूर्ण आवाजाने लवकरच संगीतकारांचे लक्ष वेधले.

लता मंगेशकर यांनी हिंदीसह मराठी, बंगाली, गुजराती, तामिळ, तेलुगू, कन्नड, मल्याळम अशा 30 पेक्षा जास्त भारतीय भाषांमध्ये तसेच काही परदेशी भाषांतूनही गाणी गायली आहेत. त्यांनी हजारो गाणी गायली असून त्यात भक्तिगीते, भावगीते, देशभक्तीपर, शास्त्रीय आधारित विविध प्रकारची गाणी समाविष्ट आहेत

“ऐ मेरे वतन के लोगों” या देशभक्तीपर गीताच्या गायनाने ते रसिकांच्या मनात अढळ स्थान राखून आहेत.

त्यांच्या गायकीची वैशिष्ट्ये म्हणजे अचूक सुर, स्पष्ट उच्चार, भावभावनांची सूक्ष्म मांडणी आणि प्रत्येक गीतात आत्मा ओतण्याची कला. त्यामुळेच ते ‘भारतीय गानकोकिळा (Nightingale of India) आणि क्वीन ऑफ मेलडी या नावाने ओळखल्या जातात. 

लता मंगेशकर यांना वर्ष 2001 मध्ये भारत सरकारचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार भारतरत्न ने सन्मानित करण्यात आले. यासोबत दादासाहेब फाळके पुरस्कार, पद्मभूषण, पद्मविभूषण, महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार, राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, फिल्मफेअर अवॉर्ड असे अनेक पुरस्कार मिळाले. हा सन्मान त्यांच्या संगीतसेवेची राष्ट्रीय पातळीवरील कबुली आहे.

त्यांनी अनेक नामवंत संगीतकारासोबत काम केले आणि भारतीय चित्रपटसंगीताच्या सुवर्णकाळात मोलाचे योगदान दिले.

संगीताबरोबरच त्या विनम्रता, साधेपणा आणि देशप्रेमासाठीही ओळखल्या जात. त्यांनी विविध सामाजिक व सांस्कृतिक उपक्रमांना मदत केली आणि तरुण कलाकारांना प्रेरणा दिली. दिनांक 6 फेब्रुवारी 2022 रोजी त्यांचे मुंबईत निधन झाले, पण त्यांच्या स्वरांचा ठेवा आजही अमर आहे.

लता मंगेशकर यांच्या गाण्यांनी दुःखात दिलासा, आनंदात उत्साह आणि देशप्रेमात प्रेरणा दिली. म्हणूनच त्या ‘प्रत्येक भारतीय नागरिकांस सदैव स्मरणात राहतील. 🎵

आज त्यांची पुण्यतिथी त्यानिमित्ताने विनम्र अभिवादन ! 🙏

मुलांनो, तुम्हांला ही माहिती कशी वाटली ? नक्की कळवा. 

चला आता या माहितीवर आधारित काही प्रश्न आणि उत्तर पाहू या 

पहिला प्रश्न - लता मंगेशकर यांचे जन्म नाव काय होते ? 

बरोबर उत्तर आहे, हेमा असे लता मंगेशकर यांचे जन्म नाव होते.

दुसरा प्रश्न - लता मंगेशकर यांना कोणत्या नावाने ओळखले जाते ?

बरोबर उत्तर आहे, गानकोकिळा या नावाने लता मंगेशकर यांना ओळखले जाते.

तिसरा प्रश्न - लता मंगेशकर यांना भारत सरकारकडून कोणत्या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले ?

बरोबर उत्तर आहे, भारतरत्न या सर्वोच्च पुरस्काराने लता मंगेशकर यांना सन्मानित करण्यात आले. 

चौथा प्रश्न - लता मंगेशकर यांच्या वडिलांचे नाव काय होते ?

बरोबर उत्तर आहे, पंडीत दीनानाथ मंगेशकर हे लता मंगेशकर यांच्या वडिलांचे नाव होते. 

शेवटचा पाचवा प्रश्न - लता मंगेशकर यांचे निधन कोठे झाले ?

बरोबर उत्तर आहे - मुंबई येथे लता मंगेशकर यांचे निधन झाले.

चला पुन्हा भेटू या उद्याच्या दिनविशेष कार्यक्रमात, तोपर्यंत नमस्कार.

( वरील सर्व माहिती इंटरनेट वरून संकलित करण्यात आले आहे. )

संकलन :- नासा येवतीकर, 9423625769

राष्ट्रीय प्रतिके ( National Symbol )

🇮🇳 भारताची राष्ट्रीय प्रतिके ( National Symbol ) 🇮🇳

• राष्ट्रीय ध्वज — तिरंगा

• राष्ट्रीय चिन्ह — अशोक स्तंभ (सत्यमेव जयते)

• राष्ट्रीय गीत — वंदे मातरम्

• राष्ट्रगीत — जन गण मन

• राष्ट्रीय प्राणी — वाघ

• राष्ट्रीय पक्षी — मोर

• राष्ट्रीय फूल — कमळ

• राष्ट्रीय वृक्ष — वड

• राष्ट्रीय फळ — आंबा

• राष्ट्रीय नदी — गंगा

• राष्ट्रीय खेळ — हॉकी

• राष्ट्रीय पंचांग — शक संवत

• राष्ट्रीय चलन — रुपया (₹)

• राष्ट्रीय वारसा प्राणी — हत्ती

• राष्ट्रीय जलचर प्राणी — गंगा डॉल्फिन

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

🇮🇳 राष्ट्रीय ध्वज - तिरंगा 🇮🇳

भारताचा राष्ट्रीय ध्वज म्हणजे तिरंगा हा आपल्या देशाची ओळख, स्वातंत्र्य, एकता व अभिमानाचे प्रतीक आहे. भारतीय ध्वज तीन आडव्या रंगांच्या पट्ट्यांनी बनलेला आहे—वर केशरी, मध्ये पांढरा, आणि खाली हिरवा. पांढऱ्या पट्ट्याच्या मध्यभागी नेव्ही निळ्या रंगाचे अशोकचक्र आहे, ज्यात २४ कडा आहेत.

तिरंग्याची रचना पिंगळी वेंकय्या यांनी केली. हा ध्वज २२ जुलै १९४७ रोजी भारतीय संविधान सभेने स्वीकारला आणि १५ ऑगस्ट १९४७ पासून तो स्वतंत्र भारताचा अधिकृत ध्वज बनला. हा ध्वज देशाच्या स्वातंत्र्यलढ्याचे व बलिदानाचे स्मरण करून देतो.

ध्वजातील केशरी रंग शौर्य, त्याग व धैर्य दर्शवतो. पांढरा रंग सत्य, शांती व स्वच्छतेचे प्रतीक आहे. हिरवा रंग समृद्धी, विकास व निसर्गाशी नाते दर्शवतो. मध्यभागी असलेले अशोकचक्र सतत प्रगती, कायदा व धर्माच्या मार्गावर चालण्याचा संदेश देते. २४ कडा म्हणजे जीवनातील विविध मूल्ये व कर्तव्यांची आठवण करून देतात.

राष्ट्रीय ध्वजाचा सन्मान राखण्यासाठी भारत सरकारने ध्वज संहिता तयार केली आहे. ध्वज जमिनीवर पडू देणे, अपमानकारक वापर करणे किंवा अयोग्य रीतीने फडकवणे निषिद्ध आहे. राष्ट्रीय सण, शाळा-समारंभ आणि महत्त्वाच्या प्रसंगी ध्वज उभारून आपण देशभक्ती व्यक्त करतो.

राष्ट्रीय ध्वज तिरंगा हा केवळ कापडाचा तुकडा नसून तो भारताची एकता, स्वातंत्र्य, लोकशाही व राष्ट्रीय अस्मिता यांचे प्रतीक आहे. प्रत्येक भारतीयाने तिरंग्याचा सन्मान राखून देशासाठी प्रामाणिकपणे कर्तव्य बजावणे हीच खरी राष्ट्रभक्ती आहे.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

🇮🇳 राष्ट्रीय चिन्ह - अशोक स्तंभ

भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह म्हणजे सारनाथ येथील अशोकस्तंभाचा सिंहमूर्तीचा अवतार होय. हे चिन्ह भारताच्या सार्वभौमत्वाचे, शक्तीचे, न्यायाचे व नैतिकतेचे प्रतीक आहे. २६ जानेवारी १९५० रोजी, म्हणजेच भारत प्रजासत्ताक बनल्याच्या दिवशी, हे राष्ट्रीय चिन्ह अधिकृतपणे स्वीकारण्यात आले.

या चिन्हात चार सिंह पाठीमागे पाठीमागे उभे दिसतात; मात्र समोरून पाहताना तीनच सिंह दिसतात. हे सिंह धैर्य, जागरूकता, सत्ता आणि आत्मविश्वास दर्शवतात. सिंहांच्या खाली गोलाकार भागावर सिंह, बैल, घोडा आणि सिंह अशी चार प्राणी आकृती कोरलेल्या आहेत, ज्यांच्या मध्ये धर्मचक्रे आहेत. हे प्राणी विविध दिशांचे आणि शक्तींचे प्रतीक मानले जातात.

राष्ट्रीय चिन्हाखाली “सत्यमेव जयते” हा संस्कृत मंत्र लिहिलेला असतो, ज्याचा अर्थ “सत्याचा नेहमीच विजय होतो” असा होतो. हा संदेश देशाच्या प्रशासनाला व नागरिकांना सत्य, न्याय व नैतिकतेच्या मार्गावर चालण्याची प्रेरणा देतो.

राष्ट्रीय चिन्हाचा वापर सरकारी कागदपत्रे, मुद्रा, पासपोर्ट, सरकारी कार्यालये व इमारतींवर केला जातो. त्याचा वापर सन्मानाने व नियमांनुसार करणे आवश्यक आहे.

राष्ट्रीय चिन्ह हे भारताच्या गौरवशाली इतिहासाचे, संस्कृतीचे व मूल्यांचे प्रतीक असून, ते प्रत्येक भारतीयाला देशसेवा, प्रामाणिकपणा व एकतेचा संदेश देते.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

🇮🇳 राष्ट्रगीत – जन गण मन

भारताचे राष्ट्रगीत “जन गण मन” हे देशाच्या एकतेचे, स्वातंत्र्याचे व राष्ट्रीय अभिमानाचे प्रतीक आहे. या राष्ट्रगीताची रचना महान कवी, तत्त्वज्ञ व नोबेल पारितोषिक विजेते रवींद्रनाथ टागोर यांनी केली. हे गीत प्रथम २७ डिसेंबर १९११ रोजी कोलकाता येथे झालेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अधिवेशनात गायले गेले. भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर २४ जानेवारी १९५० रोजी “जन गण मन” ला अधिकृत राष्ट्रगीताचा दर्जा देण्यात आला.

राष्ट्रगीतामध्ये भारताच्या विविध प्रदेशांचा, संस्कृतींचा आणि जनतेच्या ऐक्याचा गौरव केला आहे. या गीतात “अधिनायक” हा शब्द ईश्वर, सत्य आणि न्याय या उच्च मूल्यांचे प्रतीक मानला जातो. राष्ट्रगीत देशवासीयांमध्ये देशभक्ती, एकता व राष्ट्रप्रेमाची भावना जागृत करते.

राष्ट्रगीत गायनासाठी साधारणतः ५२ सेकंद वेळ लागतो. काही विशेष प्रसंगी याचे संक्षिप्त रूप (२० सेकंदांचे)ही गायले जाते. राष्ट्रगीत सुरू असताना सर्व नागरिकांनी उभे राहून शांतपणे आदर व्यक्त करणे ही आपली जबाबदारी आहे. यामुळे राष्ट्राच्या सन्मानाचे आणि एकतेचे दर्शन घडते.

जन गण मन हे केवळ एक गीत नसून भारताच्या आत्म्याचे, त्यागाचे व गौरवशाली परंपरेचे प्रतीक आहे. प्रत्येक भारतीयाच्या मनात राष्ट्रप्रेमाची ज्योत पेटवणारे हे राष्ट्रगीत आपल्याला सदैव देशासाठी कार्य करण्याची प्रेरणा देते. 

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

🇮🇳  राष्ट्रीय गीत — “वंदे मातरम्” 

भारताचे राष्ट्रीय गीत “वंदे मातरम्” हे मातृभूमीप्रती प्रेम, श्रद्धा व कृतज्ञता व्यक्त करणारे अत्यंत भावपूर्ण गीत आहे. हे गीत भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात प्रेरणादायी घोषवाक्य ठरले असून देशप्रेम, त्याग आणि एकतेचा संदेश देते. भारतीयांच्या हृदयात या गीताला विशेष मानाचे स्थान आहे.

या गीताचे रचनाकार बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय असून त्यांनी ते 1870 च्या दशकात लिहिले. हे गीत प्रथम त्यांच्या आनंदमठ या कादंबरीत (1882) प्रसिद्ध झाले. स्वातंत्र्य चळवळीच्या काळात विविध सभा, मिरवणुका आणि आंदोलनांत हे गीत मोठ्या उत्साहाने गायले जाई. त्यामुळे “वंदे मातरम्” हे राष्ट्रीय चेतनेचे प्रतीक बनले.

वंदे मातरम् या शब्दांचा अर्थ “माते, तुला वंदन” असा होतो. गीतात मातृभूमीचे निसर्गसौंदर्य, समृद्धी आणि तिच्या चरणी अर्पण केलेली भक्ती सुंदर शब्दांत व्यक्त केली आहे. देश ही केवळ भौगोलिक सीमा नसून ती आपल्या संस्कृतीची, परंपरेची आणि मूल्यांची माता आहे, हा भाव या गीतातून प्रकट होतो.

26 जानेवारी 1950 रोजी भारत सरकारने “वंदे मातरम्” या गीताच्या पहिल्या दोन कडव्यांना राष्ट्रीय गीताचा दर्जा दिला. राष्ट्रगीत “जन गण मन” आणि राष्ट्रीय गीत “वंदे मातरम्” — दोन्हींचा समान सन्मान केला जातो. राष्ट्रीय कार्यक्रमांमध्ये किंवा विशेष प्रसंगी हे गीत गायले जाते.

एकंदरीत, “वंदे मातरम्” हे गीत केवळ एक कविता नसून भारतीयांच्या स्वातंत्र्य, स्वाभिमान आणि एकतेचे प्रतीक आहे. हे गीत आपल्याला देशप्रेम, कर्तव्यभावना आणि राष्ट्रासाठी समर्पणाची प्रेरणा देते. त्यामुळे भारताच्या सांस्कृतिक व राष्ट्रीय जीवनात “वंदे मातरम्” ला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

 राष्ट्रीय प्राणी - वाघ 🐯 

भारताचा राष्ट्रीय प्राणी वाघ आहे. वाघ हा पराक्रम, सामर्थ्य, सौंदर्य आणि जैवविविधतेचे प्रतीक मानला जातो. भारताच्या घनदाट जंगलांमध्ये वसणारा वाघ पर्यावरणातील संतुलन राखण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतो. त्यामुळे १९७३ साली भारत सरकारने वाघाला राष्ट्रीय प्राणी घोषित केले.

वाघ हा जगातील सर्वांत मोठा मांजर कुळातील प्राणी आहे. त्याचे शरीर मजबूत, चपळ आणि ताकदवान असते. त्याच्या अंगावर असलेल्या काळ्या पट्ट्या प्रत्येक वाघासाठी वेगळ्या असतात, जशा मानवांच्या बोटांच्या ठशा वेगळे असतात. वाघाची दृष्टी तीक्ष्ण असून तो उत्कृष्ट शिकारी प्राणी आहे. तो प्रामुख्याने हरिण, सांबर, रानडुक्कर यांसारख्या प्राण्यांवर उपजीविका करतो.

वाघ हा जंगलातील सर्वोच्च शिकारी असल्यामुळे तो अन्नसाखळीचा समतोल राखतो. जर वाघांची संख्या कमी झाली, तर जंगलातील इतर प्राण्यांची संख्या अनियंत्रित वाढू शकते आणि त्यामुळे पर्यावरणाचा समतोल बिघडतो. म्हणूनच वाघांचे संरक्षण करणे हे निसर्गसंवर्धनासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.

भारतामध्ये वाघांचे संरक्षण करण्यासाठी ‘प्रोजेक्ट टायगर’ ही योजना १९७३ मध्ये सुरू करण्यात आली. या योजनेमुळे वाघांची संख्या वाढण्यास मदत झाली आहे. सध्या भारतात अनेक राष्ट्रीय उद्याने व व्याघ्र प्रकल्प आहेत, जसे की जिम कॉर्बेट, रणथंबोर, काझीरंगा, ताडोबा आंधारी इत्यादी. या ठिकाणी वाघांचे संरक्षण आणि संवर्धन प्रभावीपणे केले जाते.

वाघ हा केवळ एक प्राणी नसून तो भारतीय संस्कृतीचा एक भाग आहे. अनेक लोककथा, चित्रकला, साहित्य आणि धार्मिक कथांमध्ये वाघाचे स्थान महत्त्वाचे आहे. दुर्गा देवीचे वाहन म्हणूनही वाघाला मानाचे स्थान दिले जाते.

आजही जंगलतोड, बेकायदेशीर शिकारी आणि नैसर्गिक अधिवास नष्ट होणे यामुळे वाघांना धोका निर्माण झाला आहे. त्यामुळे प्रत्येक नागरिकाने वनसंवर्धनाचे महत्त्व ओळखून वाघांचे संरक्षण करण्यासाठी प्रयत्न करणे गरजेचे आहे.

निष्कर्ष:

वाघ हा भारताचा अभिमान असून तो निसर्गाच्या समतोलाचा रक्षक आहे. वाघांचे संरक्षण म्हणजेच जंगलांचे, पर्यावरणाचे आणि भविष्यातील पिढ्यांचे संरक्षण होय. त्यामुळे वाघ संवर्धनासाठी आपण सर्वांनी एकत्र येऊन प्रयत्न करणे अत्यावश्यक आहे.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

 राष्ट्रीय पक्षी - मोर

मोर हा भारताचा राष्ट्रीय पक्षी आहे. त्याला इंग्रजीत Peacock असे म्हणतात. 1963 साली भारत सरकारने मोराला राष्ट्रीय पक्षी म्हणून घोषित केले. त्याचे सुंदर पिसारे, तेजस्वी रंग आणि मनमोहक नृत्य यामुळे तो सर्वांचा आवडता पक्षी आहे.

मोर प्रामुख्याने निळ्या रंगाचा असून त्याच्या शेपटीवर डोळ्यासारखी आकर्षक रचना असलेली पिसे असतात. पावसाळ्यात तो पिसारे पसरून नाचतो, ते दृश्य अतिशय सुंदर दिसते. मोर प्रामुख्याने कीटक, धान्य, फळे आणि लहान सरपटणारे प्राणी खातो.

मोर हा भारताच्या संस्कृतीत व परंपरेत महत्त्वाचा मानला जातो. अनेक धार्मिक कथांमध्ये आणि चित्रकलेत मोराचे स्थान आहे. भगवान श्रीकृष्णांच्या मुकुटात मोरपिस असते, तसेच कार्तिकेयांचा वाहन म्हणूनही मोर ओळखला जातो.

मोराचे संरक्षण करणे आपले कर्तव्य आहे. वन्यजीव संरक्षण कायद्यांतर्गत मोराला संरक्षण देण्यात आले आहे. त्याचे संवर्धन केल्यास निसर्गातील समतोल राखला जातो.

मोर हा भारताच्या सौंदर्य, संस्कृती आणि जैवविविधतेचे प्रतीक आहे. म्हणूनच तो आपल्या देशाचा राष्ट्रीय पक्षी म्हणून गौरवाने ओळखला जातो.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

*संकलन*

प्रश्नमंजुषा

इयत्ता पाचवीसाठी प्रश्नमंजुषा

भारताची राजधानी कोणती आहे ?

👉 उत्तर: नवी दिल्ली

आपल्या शरीरातील सर्वात मोठा अवयव कोणता आहे ?

👉 उत्तर: त्वचा

छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा राज्याभिषेक कधी झाला ?

👉 उत्तर: १६७४ साली

पाण्याचे रासायनिक सूत्र काय आहे ?

👉 उत्तर: H₂O

सूर्य कोणत्या दिशेला उगवतो ?

👉 उत्तर: पूर्व दिशा

भारताचा राष्ट्रीय पक्षी कोणता आहे ?

👉 उत्तर: मोर

पृथ्वीला किती उपग्रह आहेत ?

👉 उत्तर: एक (चंद्र)

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे गुरू कोण होते ?

👉 उत्तर: दादोजी कोंडदेव

पाण्याचे उकळण्याचे तापमान किती अंश सेल्सियस आहे ?

👉 उत्तर: १००°C

आपल्या देशाचा राष्ट्रीय खेळ कोणता आहे ?

👉 उत्तर: हॉकी

भारताचा राष्ट्रीय फुल कोणता आहे ?

👉 उत्तर: कमळ

पृथ्वीवरील सर्वात मोठा खंड कोणता आहे ?

👉 उत्तर: आशिया

महात्मा गांधींना कोणत्या नावाने ओळखले जाते ?

👉 उत्तर: राष्ट्रपिता / बापू 

आपल्या शरीरातील हाडांची एकूण संख्या किती आहे ?

👉 उत्तर: २०६

सूर्य हा कोणत्या ग्रहाचा तारा आहे ?

👉 उत्तर: पृथ्वीचा

भारताचा राष्ट्रगीत कोणते ?

👉 उत्तर: जन-गण-मन 

आठवड्यात किती दिवस असतात ?

👉 उत्तर: ७

पावसाचे पाणी कोणत्या रूपात पडते ?

👉 उत्तर: थेंब

आपल्या देशाचा झेंडा किती रंगांचा आहे ?

👉 उत्तर: तीन

भारताचे पहिले राष्ट्रपती कोण होते ?

👉 उत्तर: डॉ. राजेंद्र प्रसाद

भारताचा राष्ट्रीय प्राणी कोणता आहे ?

👉 उत्तर: वाघ 

सूर्य मालेतील सर्वात मोठा ग्रह कोणता आहे ?

👉 उत्तर: गुरू

आपल्या शरीरातील सर्वात मजबूत हाड कोणते आहे ?

👉 उत्तर: मांडीचे हाड (फेमर)

भारताचा स्वातंत्र्यदिन कधी साजरा केला जातो ?

👉 उत्तर: १५ ऑगस्ट

भारताचा प्रजासत्ताक दिन कधी साजरा केला जातो ?

👉 उत्तर: 26 जानेवारी 

क्रमश:

दिनविशेष माहिती - 05 फेब्रुवारी ( 05 February )

नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो, 

कसे आहात ? मजेत ना ! 

मी नासा येवतीकर, दिनविशेष माहिती कार्यक्रमात आपले स्वागत करतो. आजच्या कार्यक्रमात आपण पहिल्या महिला राज्य निवडणूक आयुक्त नीला सत्यनारायण यांच्या विषयी माहिती पाहू या. 

लक्ष देऊन ऐका हं, कारण या माहितीच्या आधारे तुम्हाला पाच प्रश्नांची उत्तरे द्यायची आहेत. चला तर मग ऐका......

Video साठी 

           नीला सत्यनारायण येथे clik करावे. 

नीला सत्यनारायण या महाराष्ट्राच्या पहिल्या महिला राज्य निवडणूक आयुक्त होत्या. याशिवाय त्या मराठी साहित्यिक होत्या. त्यांनी सुमारे १५० कविता लिहिल्या आहेत. त्यांनी काही मराठी आणि दोन हिंदी चित्रपटांसाठी संगीत दिग्दर्शन केले आहे. नीला सत्यनारायण यांच्या कथेवरून 'बाबांची शाळा' हा मराठी चित्रपट ही निघाला आहे.

नीला सत्यनारायण यांचा जन्म ५ फेब्रुवारी १९४९ रोजी मुंबईत झाला.

त्यांच्या आईचे नाव सुशीला आणि वडील वासुदेव आबाजी मांडके हे पोलिस खात्यात होते.

नीला सत्यनारायण यांचे शालेय शिक्षण मुंबई, पुणे, नाशिक येथे झाले. त्यांनी शालान्त परीक्षा दिल्ली बोर्डातून दिली. त्या परीक्षेत त्या १९६५ साली संस्कृतमध्ये प्रावीण्य मिळवून बोर्डात पहिल्या आल्या. नंतर त्यांनी इंग्रजी वाङ्मय या विषयात पदवी व पदव्युत्तर अभ्यास पूर्ण केला. १९७२ साली त्या पहिल्याच प्रयत्नात आय.ए.एस.ची परीक्षा पास झाल्या.

अनेक खात्यांत सनदी अधिकारी म्हणून काम केले. धारावीत काम करताना तिथल्या झोपडपट्टीत राहणाऱ्या लोकांना त्यांनी निर्यातक्षम चामड्याच्या वस्तूंचे उत्पादन करण्यासाठी प्रोत्साहन दिले. त्यांनी स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये निवडून येणाऱ्या स्त्रियांना सक्षम करण्यासाठी क्रांतिज्योती महिला प्रशिक्षण अभियान सुरू केले.

नीला सत्यनारायण यांनी हिंदी, मराठी, इंग्रजी या तिन्ही भाषांमधून पुस्तके लिहिली आहेत. त्यांच्या टाकीचे घाव या पुस्तकाला कोकण मराठी साहित्य परिषदेचा ललित गद्यासाठीचा अनंत काणेकर स्मृती पुरस्कार मिळाला आहे. विशेष सामाजिक कार्य केल्याबद्दल दिला जाणारा आंतरराष्ट्रीय महात्मा गांधी पुरस्कार 1986 मध्ये देण्यात आले. कोरोना काळात दिनांक १६ जुलै २०२० रोजी मुंबईत त्यांचा मृत्यू झाला. 

आजच्या तरुण पिढीने त्यांच्या जीवनातून प्रेरणा घेऊन समाजहितासाठी कार्य करणे आवश्यक आहे. अश्या या महान सनदी अधिकारी आणि प्रेरणादायी व्यक्तिमत्व नीला सत्यनारायण यांची आज जयंती त्यानिमित्ताने कोटी कोटी प्रणाम 🙏

मुलांनो, तुम्हांला ही माहिती कशी वाटली ? नक्की कळवा. 

चला आता या माहितीवर आधारित काही प्रश्न आणि उत्तर पाहू या 

पहिला प्रश्न - नीला सत्यनारायण यांचा जन्म कोठे झाला ?

बरोबर उत्तर आहे, मुंबईमध्ये नीला सत्यनारायण यांचा जन्म झाला.

दुसरा प्रश्न - नीला सत्यनारायण कोणत्या विषयात प्राविण्य मिळवून बोर्डात पहिल्या आल्या ?

बरोबर उत्तर आहे, संस्कृत विषयात प्राविण्य मिळवून बोर्डात पहिल्या आल्या.

तिसरा प्रश्न - नीला सत्यनारायण यांच्या कथेवरून काढण्यात आलेल्या मराठी चित्रपटाचे नाव काय ?

बरोबर उत्तर आहे,  'बाबांची शाळा' हा मराठी चित्रपट नीला सत्यनारायण यांच्या कथेवरून काढण्यात आला. 

चौथा प्रश्न - महाराष्ट्राच्या पहिल्या महिला राज्य निवडणूक आयुक्त कोण होते ?

बरोबर उत्तर आहे, नीला सत्यनारायण ह्या महाराष्ट्राच्या पहिल्या महिला राज्य निवडणूक आयुक्त होते. 

आणि आता शेवटचा पाचवा प्रश्न - नीला सत्यनारायण यांनी कोणत्या तीन भाषांमधून पुस्तके लिहिली आहेत ?

बरोबर उत्तर आहे - हिंदी, मराठी, इंग्रजी या तीन भाषांमधून नीला सत्यनारायण यांनी पुस्तके लिहिली आहेत. 

चला पुन्हा भेटू या उद्याच्या दिनविशेष कार्यक्रमात, तोपर्यंत नमस्कार.

( वरील सर्व माहिती इंटरनेट वरून संकलित करण्यात आले आहे. )

संकलन :- नासा येवतीकर, 9423625769

दिनविशेष माहिती - 04 फेब्रुवारी ( 04 February )

      नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो, 

कसे आहात ? मजेत ना ! 

मी नासा येवतीकर, दिनविशेष माहिती कार्यक्रमात आपले स्वागत करतो.. 

आजच्या कार्यक्रमात आपण सुभेदार तानाजी मालुसरे यांच्या qविषयी माहिती पाहू या. लक्ष देऊन ऐका हं, कारण या माहितीच्या आधारे तुम्हाला पाच प्रश्नांची उत्तरे द्यायची आहेत. चला तर मग ऐका......

     

            तानाजी मालुसरे

तानाजी मालुसरे हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे अत्यंत निष्ठावान आणि पराक्रमी सरदार होते. स्वराज्याच्या उभारणीत त्यांनी दिलेले बलिदान इतिहासात अजरामर झाले आहे. त्यांचे जीवन शौर्य, निष्ठा आणि मातृभूमीप्रेमाचे सर्वोत्तम उदाहरण मानले जाते.

तानाजी मालुसरे यांचा जन्म सुमारे १६०० च्या आसपास सिंहगड परिसरातील माळसरे गावात झाला असे मानले जाते.

लहानपणापासूनच त्यांना डोंगरदऱ्यांची माहिती होती. वडिलांच्या मृत्यूनंतर ते शेलारमामा यांच्या गावी म्हणजे उंबरठ येथे गेले.

 ते मराठा समाजातील होते आणि बालपणापासूनच पराक्रम, धैर्य व युद्धकलेत पारंगत होते. शिवाजी महाराजांच्या बालमित्रांपैकी ते एक होते. महाराजांवर त्यांची अपार श्रद्धा होती आणि स्वराज्यासाठी काहीही करण्याची त्यांची तयारी असायची.

१६७० साली कोंढाणा किल्ला मुघलाच्या ताब्यात होता. हा किल्ला जिंकणे स्वराज्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्या वेळी तानाजी आपला मुलगा रायबाच्या लग्नाच्या तयारीत होता; तरीही महाराजांचा आदेश मिळताच त्यांनी सर्व काही बाजूला ठेवून किल्ला जिंकण्याची जबाबदारी स्वीकारली. आधी लगीन कोंढ्यान्याचे म्हणून ते लढाईसाठी बाहेर पडले. अत्यंत कठीण अशा कड्यावरून त्यांनी आपल्या मावळ्यांसह गुप्त मार्गाने किल्ल्यावर चढाई केली. यासाठी ‘यशवंत’ नावाच्या घोरपडीचा उपयोग केल्याची कथा प्रसिद्ध आहे.

किल्ल्यावर झालेल्या भीषण युद्धात तानाजी मालुसरे यांनी अपूर्व शौर्य दाखवले. मात्र, उदयभान राठोड यांच्याशी झालेल्या झुंजीत ते वीरमरण पावले. तरीही त्यांच्या मावळ्यांनी युद्ध चालू ठेवून अखेर किल्ला जिंकला. सिंहासारखा शूर योद्धा या गडावर मृत्यू पावला म्हणून कोंढाणा किल्याचे नाव सिंहगड असे ठेवण्यात आले. ही बातमी ऐकताच छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या तोंडून उद्गार निघाले —

“गड आला, पण सिंह गेला!”

हे शब्द आजही मराठी मनात भावनिक आदर जागवतात.

तानाजी मालुसरे यांचे बलिदान स्वराज्यासाठी समर्पण, निष्ठा आणि धैर्याचे प्रतीक आहे. त्यांच्या पराक्रमामुळे सिंहगड इतिहासात अमर झाला. आजही त्यांच्या जीवनातून देशभक्ती, कर्तव्यनिष्ठा आणि त्यागाची प्रेरणा मिळते. म्हणूनच तानाजी मालुसरे हे मराठा इतिहासातील अजरामर वीर म्हणून ओळखले जातात. आज त्यांची पुण्यतिथी, त्यानिमित्ताने त्यांच्या शौर्याला कोटी कोटी प्रणाम 🌺

मुलांनो, तुम्हांला ही माहिती कशी वाटली ? नक्की कळवा. 

चला आता या माहितीवर आधारित काही प्रश्न आणि उत्तर पाहू या 

पहिला प्रश्न - वडिलांच्या मृत्यूनंतर ते कोणाच्या गावी राहू लागले ?

बरोबर उत्तर आहे, वडिलांच्या मृत्यूनंतर ते शेलारमामा यांच्या गावी म्हणजे उंबरठ येथे राहू लागले. 

दुसरा प्रश्न - तानाजीच्या मुलाचे नाव काय होते ?

बरोबर उत्तर आहे रायबा हे तानाजीच्या मुलाचे नाव होते.

तिसरा प्रश्न - सिंहगडाचे पूर्वीचे नाव काय होते ?

बरोबर उत्तर आहे, कोंढाणा किल्ला असे सिंहगडचे पूर्वीचे नाव होते.

चौथा प्रश्न - तानाजीच्या घोरपडीचे नाव काय होते ? 

बरोबर उत्तर आहे, यशवंती असे तानाजीच्या घोरपडीचे नाव होते.

शेवटचा पाचवा प्रश्न - तानाजीच्या मृत्यूनंतर छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या तोंडून कोणते उदगार निघाले.?

बरोबर उत्तर आहे - गड आला पण सिंह गेला, असे उदगार तानाजीच्या मृत्यूनंतर छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या तोंडून निघाले. 

चला पुन्हा भेटू या उद्याच्या दिनविशेष कार्यक्रमात, तोपर्यंत नमस्कार.

( वरील सर्व माहिती इंटरनेट वरून संकलित करण्यात आले आहे. )

संकलन :- नासा येवतीकर, 9423625769

माहिती दिनविशेष - 03 फेब्रुवारी ( 03 February )

          नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो, 

कसे आहात ? मजेत ना ! 

मी नासा येवतीकर, आपल्यासाठी घेऊन आलोय दिनविशेष माहिती. आजच्या कार्यक्रमात आपण आद्यक्रांतीकारक राजे उमाजी नाईक यांच्या विषयी माहिती पाहू या. 

लक्ष देऊन ऐका हं, कारण या माहितीच्या आधारे तुम्हाला पाच प्रश्नांची उत्तरे द्यायची आहेत. चला तर मग ऐका......

            राजे उमाजी नाईक

आजच्या या कार्यक्रमात आपण महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक महान, पण तुलनेने दुर्लक्षित अशा आद्य क्रांतिकारकाची आठवण करून घेणार आहोत. ते म्हणजे राजे उमाजी नाईक.

ब्रिटिश राजवटीत भारतातील सामान्य जनता अन्याय, जुलूम आणि करांच्या ओझ्याखाली दबली होती. ग्रामीण भागातील शेतकरी, कामगार आणि आदिवासी समाजावर मोठ्या प्रमाणावर अत्याचार होत होते. अशा परिस्थितीत जेव्हा अनेक जण भयभीत होते, तेव्हा राजे उमाजी नाईक यांनी अन्यायाविरुद्ध बंड पुकारले.

उमाजीराजे नाईक यांचा जन्म रामोशी - बेरड समाजात लक्ष्मीबाई व दादोजी नाईक खोमणे यांच्या पोटी ७ सप्टेंबर १७९१ रोजी पुणे जिल्ह्यातील किल्ले पुरंदर येथे झाला. वडील दादोजी नाईक खोमणे पुरंदर किल्ल्याचे वतनदार होते. उमाजीराजे जन्मापासूनच हुशार, चंचल, शरीराने धडधाकट, उंचापुरे आणि करारी होते. राजे उमाजी नाईक यांचे गुरू त्यांचे वडीलच होते. 

ब्रिटिश अधिकाऱ्यांकडून होणारा अन्याय पाहून उमाजी नाईक यांनी सशस्त्र लढ्याचा मार्ग स्वीकारला. सह्याद्रीच्या दुर्गम भागातून त्यांनी आपल्या सहकाऱ्यांसह इंग्रजांच्या छावण्यांवर हल्ले केले. सरकारी खजिना लुटून तो गरीब आणि पीडित जनतेत वाटला. त्यामुळे सामान्य लोक त्यांना आपला रक्षक मानू लागले. ते छत्रपती शिवाजी महाराज यांना आदर्श मानायचे असे एका इंग्रज अधिकाऱ्यांने नमूद केले आहे.

इंग्रजांसाठी उमाजी नाईक मोठे आव्हान बनले. त्यांना पकडण्यासाठी सरकारने मोठ्या प्रमाणात बक्षिसे जाहीर केली. तरीही अनेक वर्षे उमाजी नाईक इंग्रजांच्या हाती लागले नाहीत. त्यांच्या धैर्यामुळे आणि डावपेचांमुळे इंग्रज त्यांना “डोंगरातील वाघ” असे संबोधू लागले.

परंतु दुर्दैवाने शेवटी त्यांचे दोन साथीदार फितुर झाल्यामुळे उमाजी नाईक यांना अटक झाली. त्यांच्यावर खटला चालवून ३ फेब्रुवारी १८३२ साली पुणे येथे त्यांना फाशीची शिक्षा देण्यात आली. शरीर जरी संपले, तरी त्यांच्या विचारांचा आणि लढ्याचा अंत कधीच झाला नाही.

राजे उमाजी नाईक यांचे बलिदान हे भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासातील एक तेजस्वी पर्व आहे. त्यांनी दिलेला लढा हा केवळ इंग्रजांविरुद्ध नव्हता, तर अन्याय, शोषण आणि गुलामगिरीविरुद्ध होता.

आजच्या पिढीने त्यांच्या जीवनातून धैर्य, स्वाभिमान, देशप्रेम आणि सामाजिक न्यायाची शिकवण घ्यावी. आज त्यांची पुण्यतिथी अशा महान व्यक्तिमत्त्वांचे स्मरण करणे, हीच त्यांच्या कार्याला खरी मानवंदना ठरेल.

मुलांनो, तुम्हांला ही माहिती कशी वाटली ? नक्की कळवा. 

चला आता या माहितीवर आधारित काही प्रश्न आणि उत्तर पाहू या 

पहिला प्रश्न - उमाजीराजे नाईक यांचा जन्म कोणत्या समाजात झाला ?

बरोबर उत्तर आहे, रामोशी - बेरड समाजात उमाजीराजे नाईक यांचा जन्म झाला.

दुसरा प्रश्न - राजे उमाजी नाईक यांचे गुरू कोण होते ?

बरोबर उत्तर आहे, त्यांचे वडील दादोजी नाईक हे राजे उमाजी नाईक यांचे गुरू होते. 

तिसरा प्रश्न - राजे उमाजी नाईक कोणाला आदर्श मानायचे ?

बरोबर उत्तर आहे, छत्रपती शिवाजी महाराज यांना उमाजी नाईक आदर्श मानायचे.

चौथा प्रश्न - उमाजी नाईक यांचे वडील कोणत्या किल्याचे वतनदार होते ?

बरोबर उत्तर आहे, उमाजी नाईक यांचे वडील पुरंदर किल्ल्याचे वतनदार होते.

आणि आता शेवटचा पाचवा प्रश्न - उमाजी नाईक यांना कोठे फाशी देण्यात आली ?

बरोबर उत्तर आहे - पुणे येथे उमाजी नाईक यांना फाशी देण्यात आली.

चला पुन्हा भेटू या उद्याच्या दिनविशेष कार्यक्रमात, तोपर्यंत नमस्कार.

( वरील सर्व माहिती इंटरनेट वरून संकलित करण्यात आले आहे. )

संकलन :- नासा येवतीकर, 9423625769

माहिती दिनविशेष - 01 फेब्रुवारी ( 01 February )

नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो, 

कसे आहात ? मजेत ना ! 

मी नासा येवतीकर, दिनविशेष माहिती कार्यक्रमात आपले स्वागत करतो. आजच्या कार्यक्रमात आपण संत रविदास यांच्या विषयी माहिती पाहू या. 

लक्ष देऊन ऐका हं, कारण या माहितीच्या आधारे तुम्हाला पाच प्रश्नांची उत्तरे द्यायची आहेत. चला तर मग ऐका......

Video पाहण्यासाठी 

                  संत रविदास   येथे क्लिक करावे. 

संत रविदास हे भारतातील महान संत, समाजसुधारक व भक्तकवी होते.

संत रविदास यांचा जन्म साधारणपणे इ.स. १५ व्या शतकात उत्तर प्रदेशातील वाराणसी (काशी) येथे एका चर्मकार कुटुंबात झाला असे मानले जाते.  बालपणापासूनच त्यांना संतसंगती व भक्तीची आवड होती. त्यांनी मेहनतीने जीवन जगत भक्तीमार्ग स्वीकारला.

संत रविदास यांनी ईश्वरभक्तीला जीवनाचा मुख्य आधार मानले. त्यांच्या मते, परमेश्वराची खरी उपासना प्रेम, सेवा व समतेत आहे; बाह्य विधी, जात-पात किंवा कर्मकांड यांपेक्षा अंतःकरणाची शुद्धता महत्त्वाची आहे. त्यांनी “बेगमपुरा” नावाच्या आदर्श समाजाची संकल्पना मांडली. जिथे दुःख, अन्याय, भीती व भेदभाव नसतो आणि सर्वांना समान सन्मान मिळतो.

संत रविदास हे उत्कृष्ट कवी होते. त्यांची एक ओळ  "मन चंगा तो कठौती में गंगा" म्हणजे जर मन पवित्र असेल तर सर्व तीर्थे आपल्या जवळच आहेत. त्यांच्या अनेक पदांचा समावेश शीख धर्माच्या गुरुग्रंथ साहिबमध्ये आहे, ज्यामुळे त्यांचा प्रभाव शीख परंपरेतही दिसून येतो. त्यांच्या रचनांमध्ये भक्ती, वैराग्य, सामाजिक समता आणि आत्मशुद्धीचे विचार प्रभावीपणे मांडलेले आहेत. त्यांच्या भाषेत साधेपणा, भावनात्मकता आणि जनसामान्यांना समजेल असा आशय आढळतो. संत रविदास हे प्रसिद्ध भक्त कवयित्री मीराबाई यांचे गुरू होते, असे मानले जाते. त्यांच्या मार्गदर्शनामुळे मीराबाईंच्या भक्तीला दृढता व दिशा मिळाली.

संत रविदास यांनी अस्पृश्यतेला विरोध करून सर्व मानव समान आहेत, हा संदेश दिला. त्यांनी श्रमाचे महत्त्व, आत्मसन्मान आणि सामाजिक समतेचा पुरस्कार केला. 

संत रविदास यांचे निधन साधारणपणे इ.स. १५२८ मध्ये झाले असे मानले जाते.

संत रविदास हे केवळ संत नव्हते, तर समाजाला दिशा देणारे महान विचारवंत होते. त्यांनी प्रेम, समता व भक्तीचा संदेश देत मानवतेचे मूल्य अधोरेखित केले. त्यांच्या शिकवणी आजही समाजात सलोखा, सद्भावना व न्याय प्रस्थापित करण्यासाठी मार्गदर्शक ठरतात.

हिंदू पंचांगानुसार, संत रविदास यांची जयंती दरवर्षी माघ महिन्याच्या पौर्णिमेला साजरी केली जाते, जी यावर्षी दिनांक 01 फेब्रुवारी रोजी रविवारी जयंतीनिमित्त विविध धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रम आयोजित केले होते. त्यांच्या कार्याला विनम्र अभिवादन 

मुलांनो, तुम्हांला ही माहिती कशी वाटली ? नक्की कळवा. 

चला आता या माहितीवर आधारित काही प्रश्न आणि उत्तर पाहू या 

पहिला प्रश्न - संत रविदास यांचा जन्म कोठे झाला ?

बरोबर उत्तर आहे, वाराणसी काशी येथे संत रविदास यांचा जन्म झाला.

दुसरा प्रश्न - बालपणापासून संत रविदास यांना कशाची आवड होती ?

बरोबर उत्तर आहे, बालपणापासून संत रविदास यांना संतसंगती व भक्तीची आवड होती.

तिसरा प्रश्न - संत रविदास यांनी कोणत्या नावाने आदर्श समाजाची संकल्पना मांडली ?

बरोबर उत्तर आहे, “बेगमपुरा” नावाच्या आदर्श समाजाची संकल्पना संत रविदास यांनी मांडली.

चौथा प्रश्न - संत रविदास यांच्या शिष्या कोण होत्या ?

बरोबर उत्तर आहे, संत मिराबाई ह्या संत रविदास यांच्या शिष्या होत्या.

आणि आता शेवटचा पाचवा प्रश्न - संत रविदास यांची कविता कोणत्या ग्रंथात समाविष्ट केले आहे ?

बरोबर उत्तर आहे - शीख धर्माच्या गुरु ग्रंथ साहिब ग्रंथात संत रविदास यांच्या कविताचा समाविष्ट केले आहे. 

चला पुन्हा भेटू या उद्याच्या दिनविशेष कार्यक्रमात, तोपर्यंत नमस्कार.

( वरील सर्व माहिती इंटरनेट वरून संकलित करण्यात आले आहे. )

संकलन :- नासा येवतीकर, 9423625769