राष्ट्रीय प्रतिके ( National Symbol )

🇮🇳 भारताची राष्ट्रीय प्रतिके ( National Symbol ) 🇮🇳

• राष्ट्रीय ध्वज — तिरंगा

• राष्ट्रीय चिन्ह — अशोक स्तंभ (सत्यमेव जयते)

• राष्ट्रीय गीत — वंदे मातरम्

• राष्ट्रगीत — जन गण मन

• राष्ट्रीय प्राणी — वाघ

• राष्ट्रीय पक्षी — मोर

• राष्ट्रीय फूल — कमळ

• राष्ट्रीय वृक्ष — वड

• राष्ट्रीय फळ — आंबा

• राष्ट्रीय नदी — गंगा

• राष्ट्रीय खेळ — हॉकी

• राष्ट्रीय पंचांग — शक संवत

• राष्ट्रीय चलन — रुपया (₹)

• राष्ट्रीय वारसा प्राणी — हत्ती

• राष्ट्रीय जलचर प्राणी — गंगा डॉल्फिन

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

🇮🇳 राष्ट्रीय ध्वज - तिरंगा 🇮🇳

भारताचा राष्ट्रीय ध्वज म्हणजे तिरंगा हा आपल्या देशाची ओळख, स्वातंत्र्य, एकता व अभिमानाचे प्रतीक आहे. भारतीय ध्वज तीन आडव्या रंगांच्या पट्ट्यांनी बनलेला आहे—वर केशरी, मध्ये पांढरा, आणि खाली हिरवा. पांढऱ्या पट्ट्याच्या मध्यभागी नेव्ही निळ्या रंगाचे अशोकचक्र आहे, ज्यात २४ कडा आहेत.

तिरंग्याची रचना पिंगळी वेंकय्या यांनी केली. हा ध्वज २२ जुलै १९४७ रोजी भारतीय संविधान सभेने स्वीकारला आणि १५ ऑगस्ट १९४७ पासून तो स्वतंत्र भारताचा अधिकृत ध्वज बनला. हा ध्वज देशाच्या स्वातंत्र्यलढ्याचे व बलिदानाचे स्मरण करून देतो.

ध्वजातील केशरी रंग शौर्य, त्याग व धैर्य दर्शवतो. पांढरा रंग सत्य, शांती व स्वच्छतेचे प्रतीक आहे. हिरवा रंग समृद्धी, विकास व निसर्गाशी नाते दर्शवतो. मध्यभागी असलेले अशोकचक्र सतत प्रगती, कायदा व धर्माच्या मार्गावर चालण्याचा संदेश देते. २४ कडा म्हणजे जीवनातील विविध मूल्ये व कर्तव्यांची आठवण करून देतात.

राष्ट्रीय ध्वजाचा सन्मान राखण्यासाठी भारत सरकारने ध्वज संहिता तयार केली आहे. ध्वज जमिनीवर पडू देणे, अपमानकारक वापर करणे किंवा अयोग्य रीतीने फडकवणे निषिद्ध आहे. राष्ट्रीय सण, शाळा-समारंभ आणि महत्त्वाच्या प्रसंगी ध्वज उभारून आपण देशभक्ती व्यक्त करतो.

राष्ट्रीय ध्वज तिरंगा हा केवळ कापडाचा तुकडा नसून तो भारताची एकता, स्वातंत्र्य, लोकशाही व राष्ट्रीय अस्मिता यांचे प्रतीक आहे. प्रत्येक भारतीयाने तिरंग्याचा सन्मान राखून देशासाठी प्रामाणिकपणे कर्तव्य बजावणे हीच खरी राष्ट्रभक्ती आहे.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

🇮🇳 राष्ट्रीय चिन्ह - अशोक स्तंभ

भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह म्हणजे सारनाथ येथील अशोकस्तंभाचा सिंहमूर्तीचा अवतार होय. हे चिन्ह भारताच्या सार्वभौमत्वाचे, शक्तीचे, न्यायाचे व नैतिकतेचे प्रतीक आहे. २६ जानेवारी १९५० रोजी, म्हणजेच भारत प्रजासत्ताक बनल्याच्या दिवशी, हे राष्ट्रीय चिन्ह अधिकृतपणे स्वीकारण्यात आले.

या चिन्हात चार सिंह पाठीमागे पाठीमागे उभे दिसतात; मात्र समोरून पाहताना तीनच सिंह दिसतात. हे सिंह धैर्य, जागरूकता, सत्ता आणि आत्मविश्वास दर्शवतात. सिंहांच्या खाली गोलाकार भागावर सिंह, बैल, घोडा आणि सिंह अशी चार प्राणी आकृती कोरलेल्या आहेत, ज्यांच्या मध्ये धर्मचक्रे आहेत. हे प्राणी विविध दिशांचे आणि शक्तींचे प्रतीक मानले जातात.

राष्ट्रीय चिन्हाखाली “सत्यमेव जयते” हा संस्कृत मंत्र लिहिलेला असतो, ज्याचा अर्थ “सत्याचा नेहमीच विजय होतो” असा होतो. हा संदेश देशाच्या प्रशासनाला व नागरिकांना सत्य, न्याय व नैतिकतेच्या मार्गावर चालण्याची प्रेरणा देतो.

राष्ट्रीय चिन्हाचा वापर सरकारी कागदपत्रे, मुद्रा, पासपोर्ट, सरकारी कार्यालये व इमारतींवर केला जातो. त्याचा वापर सन्मानाने व नियमांनुसार करणे आवश्यक आहे.

राष्ट्रीय चिन्ह हे भारताच्या गौरवशाली इतिहासाचे, संस्कृतीचे व मूल्यांचे प्रतीक असून, ते प्रत्येक भारतीयाला देशसेवा, प्रामाणिकपणा व एकतेचा संदेश देते.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

🇮🇳 राष्ट्रगीत – जन गण मन

भारताचे राष्ट्रगीत “जन गण मन” हे देशाच्या एकतेचे, स्वातंत्र्याचे व राष्ट्रीय अभिमानाचे प्रतीक आहे. या राष्ट्रगीताची रचना महान कवी, तत्त्वज्ञ व नोबेल पारितोषिक विजेते रवींद्रनाथ टागोर यांनी केली. हे गीत प्रथम २७ डिसेंबर १९११ रोजी कोलकाता येथे झालेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अधिवेशनात गायले गेले. भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर २४ जानेवारी १९५० रोजी “जन गण मन” ला अधिकृत राष्ट्रगीताचा दर्जा देण्यात आला.

राष्ट्रगीतामध्ये भारताच्या विविध प्रदेशांचा, संस्कृतींचा आणि जनतेच्या ऐक्याचा गौरव केला आहे. या गीतात “अधिनायक” हा शब्द ईश्वर, सत्य आणि न्याय या उच्च मूल्यांचे प्रतीक मानला जातो. राष्ट्रगीत देशवासीयांमध्ये देशभक्ती, एकता व राष्ट्रप्रेमाची भावना जागृत करते.

राष्ट्रगीत गायनासाठी साधारणतः ५२ सेकंद वेळ लागतो. काही विशेष प्रसंगी याचे संक्षिप्त रूप (२० सेकंदांचे)ही गायले जाते. राष्ट्रगीत सुरू असताना सर्व नागरिकांनी उभे राहून शांतपणे आदर व्यक्त करणे ही आपली जबाबदारी आहे. यामुळे राष्ट्राच्या सन्मानाचे आणि एकतेचे दर्शन घडते.

जन गण मन हे केवळ एक गीत नसून भारताच्या आत्म्याचे, त्यागाचे व गौरवशाली परंपरेचे प्रतीक आहे. प्रत्येक भारतीयाच्या मनात राष्ट्रप्रेमाची ज्योत पेटवणारे हे राष्ट्रगीत आपल्याला सदैव देशासाठी कार्य करण्याची प्रेरणा देते. 

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

🇮🇳  राष्ट्रीय गीत — “वंदे मातरम्” 

भारताचे राष्ट्रीय गीत “वंदे मातरम्” हे मातृभूमीप्रती प्रेम, श्रद्धा व कृतज्ञता व्यक्त करणारे अत्यंत भावपूर्ण गीत आहे. हे गीत भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात प्रेरणादायी घोषवाक्य ठरले असून देशप्रेम, त्याग आणि एकतेचा संदेश देते. भारतीयांच्या हृदयात या गीताला विशेष मानाचे स्थान आहे.

या गीताचे रचनाकार बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय असून त्यांनी ते 1870 च्या दशकात लिहिले. हे गीत प्रथम त्यांच्या आनंदमठ या कादंबरीत (1882) प्रसिद्ध झाले. स्वातंत्र्य चळवळीच्या काळात विविध सभा, मिरवणुका आणि आंदोलनांत हे गीत मोठ्या उत्साहाने गायले जाई. त्यामुळे “वंदे मातरम्” हे राष्ट्रीय चेतनेचे प्रतीक बनले.

वंदे मातरम् या शब्दांचा अर्थ “माते, तुला वंदन” असा होतो. गीतात मातृभूमीचे निसर्गसौंदर्य, समृद्धी आणि तिच्या चरणी अर्पण केलेली भक्ती सुंदर शब्दांत व्यक्त केली आहे. देश ही केवळ भौगोलिक सीमा नसून ती आपल्या संस्कृतीची, परंपरेची आणि मूल्यांची माता आहे, हा भाव या गीतातून प्रकट होतो.

26 जानेवारी 1950 रोजी भारत सरकारने “वंदे मातरम्” या गीताच्या पहिल्या दोन कडव्यांना राष्ट्रीय गीताचा दर्जा दिला. राष्ट्रगीत “जन गण मन” आणि राष्ट्रीय गीत “वंदे मातरम्” — दोन्हींचा समान सन्मान केला जातो. राष्ट्रीय कार्यक्रमांमध्ये किंवा विशेष प्रसंगी हे गीत गायले जाते.

एकंदरीत, “वंदे मातरम्” हे गीत केवळ एक कविता नसून भारतीयांच्या स्वातंत्र्य, स्वाभिमान आणि एकतेचे प्रतीक आहे. हे गीत आपल्याला देशप्रेम, कर्तव्यभावना आणि राष्ट्रासाठी समर्पणाची प्रेरणा देते. त्यामुळे भारताच्या सांस्कृतिक व राष्ट्रीय जीवनात “वंदे मातरम्” ला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

 राष्ट्रीय प्राणी - वाघ 🐯 

भारताचा राष्ट्रीय प्राणी वाघ आहे. वाघ हा पराक्रम, सामर्थ्य, सौंदर्य आणि जैवविविधतेचे प्रतीक मानला जातो. भारताच्या घनदाट जंगलांमध्ये वसणारा वाघ पर्यावरणातील संतुलन राखण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतो. त्यामुळे १९७३ साली भारत सरकारने वाघाला राष्ट्रीय प्राणी घोषित केले.

वाघ हा जगातील सर्वांत मोठा मांजर कुळातील प्राणी आहे. त्याचे शरीर मजबूत, चपळ आणि ताकदवान असते. त्याच्या अंगावर असलेल्या काळ्या पट्ट्या प्रत्येक वाघासाठी वेगळ्या असतात, जशा मानवांच्या बोटांच्या ठशा वेगळे असतात. वाघाची दृष्टी तीक्ष्ण असून तो उत्कृष्ट शिकारी प्राणी आहे. तो प्रामुख्याने हरिण, सांबर, रानडुक्कर यांसारख्या प्राण्यांवर उपजीविका करतो.

वाघ हा जंगलातील सर्वोच्च शिकारी असल्यामुळे तो अन्नसाखळीचा समतोल राखतो. जर वाघांची संख्या कमी झाली, तर जंगलातील इतर प्राण्यांची संख्या अनियंत्रित वाढू शकते आणि त्यामुळे पर्यावरणाचा समतोल बिघडतो. म्हणूनच वाघांचे संरक्षण करणे हे निसर्गसंवर्धनासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.

भारतामध्ये वाघांचे संरक्षण करण्यासाठी ‘प्रोजेक्ट टायगर’ ही योजना १९७३ मध्ये सुरू करण्यात आली. या योजनेमुळे वाघांची संख्या वाढण्यास मदत झाली आहे. सध्या भारतात अनेक राष्ट्रीय उद्याने व व्याघ्र प्रकल्प आहेत, जसे की जिम कॉर्बेट, रणथंबोर, काझीरंगा, ताडोबा आंधारी इत्यादी. या ठिकाणी वाघांचे संरक्षण आणि संवर्धन प्रभावीपणे केले जाते.

वाघ हा केवळ एक प्राणी नसून तो भारतीय संस्कृतीचा एक भाग आहे. अनेक लोककथा, चित्रकला, साहित्य आणि धार्मिक कथांमध्ये वाघाचे स्थान महत्त्वाचे आहे. दुर्गा देवीचे वाहन म्हणूनही वाघाला मानाचे स्थान दिले जाते.

आजही जंगलतोड, बेकायदेशीर शिकारी आणि नैसर्गिक अधिवास नष्ट होणे यामुळे वाघांना धोका निर्माण झाला आहे. त्यामुळे प्रत्येक नागरिकाने वनसंवर्धनाचे महत्त्व ओळखून वाघांचे संरक्षण करण्यासाठी प्रयत्न करणे गरजेचे आहे.

निष्कर्ष:

वाघ हा भारताचा अभिमान असून तो निसर्गाच्या समतोलाचा रक्षक आहे. वाघांचे संरक्षण म्हणजेच जंगलांचे, पर्यावरणाचे आणि भविष्यातील पिढ्यांचे संरक्षण होय. त्यामुळे वाघ संवर्धनासाठी आपण सर्वांनी एकत्र येऊन प्रयत्न करणे अत्यावश्यक आहे.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

 राष्ट्रीय पक्षी - मोर

मोर हा भारताचा राष्ट्रीय पक्षी आहे. त्याला इंग्रजीत Peacock असे म्हणतात. 1963 साली भारत सरकारने मोराला राष्ट्रीय पक्षी म्हणून घोषित केले. त्याचे सुंदर पिसारे, तेजस्वी रंग आणि मनमोहक नृत्य यामुळे तो सर्वांचा आवडता पक्षी आहे.

मोर प्रामुख्याने निळ्या रंगाचा असून त्याच्या शेपटीवर डोळ्यासारखी आकर्षक रचना असलेली पिसे असतात. पावसाळ्यात तो पिसारे पसरून नाचतो, ते दृश्य अतिशय सुंदर दिसते. मोर प्रामुख्याने कीटक, धान्य, फळे आणि लहान सरपटणारे प्राणी खातो.

मोर हा भारताच्या संस्कृतीत व परंपरेत महत्त्वाचा मानला जातो. अनेक धार्मिक कथांमध्ये आणि चित्रकलेत मोराचे स्थान आहे. भगवान श्रीकृष्णांच्या मुकुटात मोरपिस असते, तसेच कार्तिकेयांचा वाहन म्हणूनही मोर ओळखला जातो.

मोराचे संरक्षण करणे आपले कर्तव्य आहे. वन्यजीव संरक्षण कायद्यांतर्गत मोराला संरक्षण देण्यात आले आहे. त्याचे संवर्धन केल्यास निसर्गातील समतोल राखला जातो.

मोर हा भारताच्या सौंदर्य, संस्कृती आणि जैवविविधतेचे प्रतीक आहे. म्हणूनच तो आपल्या देशाचा राष्ट्रीय पक्षी म्हणून गौरवाने ओळखला जातो.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

*संकलन*