डॉ. शांती स्वरूप भटनागर पुण्यतिथी
डॉ. शांती स्वरूप भटनागर (21 फेब्रुवारी 1894 – 1 जानेवारी 1955) हे भारतातील थोर वैज्ञानिक, संशोधन संघटक आणि आधुनिक भारतीय विज्ञानाचे शिल्पकार मानले जातात. त्यांनी देशात वैज्ञानिक संशोधनाची भक्कम पायाभरणी केली आणि औद्योगिक विकासासाठी विज्ञानाचा प्रभावी वापर घडवून आणला.
भटनागर यांचा जन्म पंजाबमधील भेरा (आताचे पाकिस्तानातील सरगोधा जिल्हा) येथे झाला. बालपणापासूनच त्यांना विज्ञानाची आवड होती. त्यांनी लाहोर येथील डी.ए.व्ही. कॉलेज आणि नंतर लंडन विद्यापीठातून उच्च शिक्षण घेतले. परदेशात शिक्षण पूर्ण करून ते भारतात परतले आणि विज्ञान संशोधनाला राष्ट्रीय स्वरूप देण्यासाठी स्वतःला वाहून घेतले.
त्यांनी बनारस हिंदू विद्यापीठ आणि नंतर पंजाब विद्यापीठात प्राध्यापक म्हणून कार्य केले. त्यांच्या संशोधन कार्यामुळे औद्योगिक समस्या सोडविण्यात विज्ञानाचा वापर वाढला. विशेषतः तेल उद्योग, रंगनिर्मिती, काच उद्योग आणि धातुकर्म क्षेत्रात त्यांनी महत्त्वपूर्ण संशोधन केले.
डॉ. भटनागर हे भारतातील ‘वैज्ञानिक व औद्योगिक संशोधन परिषद’ (CSIR) चे संस्थापक महासंचालक होते. त्यांच्या नेतृत्वाखाली देशभरात अनेक राष्ट्रीय प्रयोगशाळा स्थापन झाल्या. त्यामुळे भारतात संघटित वैज्ञानिक संशोधनाला दिशा व गती मिळाली.
त्यांच्या उल्लेखनीय कार्याबद्दल भारत सरकारने त्यांना 1954 साली ‘पद्मभूषण’ पुरस्काराने सन्मानित केले. त्यांच्या स्मरणार्थ ‘शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कार’ सुरू करण्यात आला असून तो भारतातील तरुण वैज्ञानिकांसाठी अत्यंत प्रतिष्ठित मानला जातो.
डॉ. शांती स्वरूप भटनागर यांचे जीवन हे विज्ञानसेवेचे, राष्ट्रनिर्मितीचे आणि संशोधनसंस्कृतीच्या विकासाचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे. त्यांच्या कार्यामुळे भारत आधुनिक विज्ञानाच्या मार्गावर भक्कमपणे उभा राहिला.
No comments:
Post a Comment