शिक्षक काय शिकवतात ? विद्यार्थी काय शिकतात ? शितेवरून भाताची परीक्षा पाहणे योग्य आहे काय ? या सर्व प्रश्नांची उत्तरे या लेखातून देण्याचा एक प्रांजळ प्रयत्न ! आपण समजून घ्याल अशी अपेक्षा
शिक्षकांना समजून घेऊ या ..........!
प्रत्येक दिवशी नवे काहीतरी शिकवणारा शिक्षक !
"शाळेत काय शिकविले जाते ?" किंवा " शाळेत शिक्षक काय शिकवतात? " हा प्रश्न वरकरणी अगदी साधा वाटतो. अनेकांच्या मते शाळेत मुलांना वाचायला, लिहायला, गणित करायला आणि परीक्षेत चांगले गुण मिळवायला शिकविले जाते. काही जणांना वाटते की शिक्षक रोज वर्गात येतात, पुस्तकातील धडा शिकवतात, गृहपाठ देतात आणि दिवस संपतो. पण खरोखरच शाळेचे विश्व एवढ्यापुरतेच मर्यादित आहे का? शाळेत रोज काय घडते, मुले रोज काय शिकतात आणि शिक्षक रोज कोणत्या नव्या अनुभवातून जातात, याचा विचार आपण कधी केला आहे का?
खरे तर शाळा म्हणजे केवळ चार भिंतींची इमारत नाही. शाळा म्हणजे मुलांच्या व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण करणारे संस्कारकेंद्र आहे. शाळेतील प्रत्येक दिवस हा वेगळा असतो. काल जे शिकविले तेच आज शिकविले जाते असे नाही आणि आज जे शिकले तेच उद्या शिकायला मिळेल असेही नाही. प्रत्येक दिवस काहीतरी नवीन घेऊन येतो. कधी पुस्तकातून ज्ञान मिळते, कधी शिक्षकांच्या अनुभवातून, कधी मित्रांच्या सहवासातून, तर कधी एखाद्या चुकीतूनही मोठी शिकवण मिळते.
शाळेतील प्रत्येक दिवस वेगळा असतो !
सकाळी शाळेची घंटा वाजते आणि एका नव्या दिवसाची सुरुवात होते. परिपाठात प्रार्थना होते, सुविचार सांगितला जातो, दिनविशेषाची माहिती दिली जाते. एखाद्या महान व्यक्तीचा जन्मदिवस, एखादी ऐतिहासिक घटना, राष्ट्रीय दिन किंवा जागतिक दिन यानिमित्ताने मुलांना नवीन माहिती मिळते.
प्रश्नमंजुषेतून मुलांच्या ज्ञानात भर पडते. बातम्यांच्या वाचनातून जगात काय घडत आहे, याची जाणीव होते. एखाद्या विद्यार्थ्याने नवीन सुविचार सांगितला, एखाद्याने सुंदर बातमी वाचली, तर इतर विद्यार्थ्यांनाही त्यातून प्रेरणा मिळते. हा केवळ परिपाठ नसतो, तर ज्ञान, आत्मविश्वास आणि व्यक्तिमत्त्व विकासाचा एक छोटासा वर्ग असतो.
वर्गात गेल्यानंतरही नवनवीन गोष्टी शिकायला मिळतात. आज गणितात एखादी नवीन संकल्पना समजते, उद्या मराठीतील एखादा नवीन शब्द समजतो, तर परवा विज्ञानातील एखादा प्रयोग पाहायला मिळतो. कधी नकाशातून जगाची ओळख होते, कधी गोष्टीतून जीवनमूल्ये समजतात, तर कधी कवितेतून कल्पनाशक्तीला चालना मिळते. तर कधी मुलांना स्वतःला शोधण्याची संधी मिळते.
म्हणजेच शाळेत दररोज काहीतरी नवीन घडत असते. हे नवीनपण केवळ अभ्यासक्रमात नसते, तर शिकण्याच्या अनुभवातही असते.
पुस्तकाबाहेरचे शिक्षण देखील तितकेच महत्त्वाचे!
शाळेत एखाद्या दिवशी वृक्षारोपणाचा उपक्रम होतो. त्या दिवशी मुलांना केवळ झाडांची नावे शिकविली जात नाहीत, तर झाडांचे महत्त्व, त्यांची काळजी आणि पर्यावरण संवर्धनाची जबाबदारी समजते. त्यातून निसर्गावर प्रेम करण्याची वृत्ती जन्म घेऊ शकते.
स्वच्छता अभियानातून स्वच्छतेचे महत्त्व प्रत्यक्ष कृतीतून समजते. क्रीडा स्पर्धांतून जिंकण्याबरोबरच पराभव स्वीकारण्याची वृत्ती विकसित होते. सांस्कृतिक कार्यक्रमातून कला, सादरीकरण आणि संघभावना शिकायला मिळते. गटात काम करताना इतर मित्राचे कौशल्य जवळून पाहता येतात.
शाळेत एखाद्या विद्यार्थ्याचा वाढदिवस साजरा होतो, एखादा सण साजरा केला जातो, एखाद्या महापुरुषाची जयंती किंवा पुण्यतिथी साजरी केली जाते. या प्रत्येक प्रसंगातून मुलांना संस्कृती, परंपरा, सामाजिक जाणीव आणि परस्परांबद्दल आदरभाव शिकायला मिळतो. शाळेतील कोणतीही घटना किंवा कार्यक्रम साधा नसतो. त्यातून मुलांवर नकळत काही ना काही संस्कार करून जातात.
कधी शाळेत एखादा पाहुणा येतो. त्यांचे अनुभव ऐकायला मिळतात. कधी एखाद्या व्यक्तीची यशोगाथा समजते. कधी शैक्षणिक सहलीतून प्रत्यक्ष निरीक्षणाची संधी मिळते. या गोष्टी पुस्तकातील धड्यांपेक्षा वेगळ्या असल्या तरी त्या मुलांच्या मनावर कायमस्वरूपी ठसा उमटवतात.
शिक्षक म्हणजे केवळ पाठ शिकविणारा माणूस नव्हे !
शिक्षकांच्या कामाकडे पाहताना अनेकदा केवळ वर्गातील अध्यापन दिसते. परंतु एका शिक्षकाच्या दिवसाचा विचार केला तर त्यामागे किती मोठे काम असते, हे लक्षात येईल.
शिक्षक शाळेत येण्यापूर्वी आपले नियोजन करतात. विद्यार्थ्यांची शैक्षणिक पातळी लक्षात घेऊन शिकविण्याच्या पद्धती ठरवतात. वर्गातील प्रत्येक मूल एकसारखे नसते. कोणाला लवकर समजते, कोणाला पुन्हा समजावून सांगावे लागते, कोणाला उदाहरणांची गरज असते, तर कोणाला प्रत्यक्ष कृतीतून शिकणे आवडते. या प्रत्येक गरजेनुसार शिक्षकांना आपली अध्यापन पद्धती बदलावी लागते. शिकवले आणि सोडून दिले असे शिक्षकांना करता येत नाही. प्रत्येक कृतीचा मागोवा घ्यावा लागतो. काही कृती पटकन आत्मसात होतात तर काही कृतीसाठी बराच वेळ लागू शकतो.
एखादे मूल अभ्यासात मागे असेल तर त्याला प्रोत्साहन देणे, एखादे मूल सतत खोड्या करत असेल तर त्याच्या वर्तनामागील कारण समजून घेणे, एखादे मूल शांत असेल तर त्याला बोलते करणे, एखादे मूल शाळेत नियमित येत नसेल तर त्याच्या पालकांशी संपर्क साधणे, अशा अनेक जबाबदाऱ्या शिक्षक पार पाडतात. एका वर्गात वीस विद्यार्थी असतील तर त्या सर्व विद्यार्थ्यांच्या मानसशास्त्राचे अभ्यास शिक्षकांना करावे लागते. त्यामुळे शिक्षक रोजच दिव्य संकटातून परीक्षा देत पुढे जात असतो.
शिक्षक केवळ विद्यार्थ्यांना शिकवत नाहीत, तर त्यांना समजून घेतात, त्यांच्यातील सुप्त गुण शोधतात आणि त्यांच्या क्षमतांना योग्य दिशा देतात. तरीही बऱ्याच जणांच्या मनात प्रश्न पडतो की, शिक्षक काय करतात ?
शिक्षकांचे काम म्हणजे गोड फळ देणारे झाड !
शिक्षकांचे काम समजून घ्यायचे असेल, तर एका गोड फळ देणाऱ्या झाडाचे उदाहरण डोळ्यांसमोर ठेवावे लागेल. एखादे बी जमिनीत पेरले की दुसऱ्याच दिवशी त्याला फळे लागत नाहीत. हे आपणा सर्वाना माहिती आहे. सर्वप्रथम त्यातून एक छोटेसे रोपटे बाहेर येते. त्याची काळजी घ्यावी लागते, त्याला पाणी द्यावे लागते, खत घालावे लागते, ऊन-वारा-थंडी-पाऊस सहन करत त्याची वाढ होऊ द्यावी लागते. हळूहळू ते रोपटे मोठे होते, त्याचे झाड बनते आणि कित्येक वर्षांच्या प्रतीक्षेनंतर त्याला गोड फळे लागतात. शिक्षकांचे कामही अगदी असेच या गोड फळाच्या झाडासारखे असते.
शिक्षक विद्यार्थ्यांच्या मनात ज्ञानाचे बीज पेरतात. त्याला संस्कारांचे पाणी देतात, अनुभवांचे खत घालतात आणि योग्य मार्गदर्शनाचे बळ देतात. कधी प्रेमाने समजावतात, कधी शिस्त लावतात, कधी प्रोत्साहन देतात, तर कधी विद्यार्थ्यांच्या चुका सुधारण्यासाठी पुन्हा पुन्हा प्रयत्न करतात. मात्र या प्रयत्नांचे परिणाम लगेच दिसून येत नाहीत.
आज पहिलीत शिकणाऱ्या मुलाला शिक्षक जे शिकवतात, त्याचा खरा परिणाम कदाचित दहा-पंधरा वर्षांनंतर दिसून येतो. आज शिकविलेली प्रामाणिकपणाची शिकवण उद्या त्याच्या कामात दिसते. आज लावलेली वाचनाची आवड भविष्यात त्याच्या ज्ञानात भर घालते. आज शिकविलेली शिस्त, स्वावलंबन, सहकार्य आणि माणुसकीची भावना त्याच्या संपूर्ण आयुष्याला दिशा देते.
इतर अनेक प्रकारच्या कामांमध्ये केलेल्या प्रयत्नांचे परिणाम काही दिवसांत किंवा काही महिन्यांत दिसून येतात. एखादी वस्तू तयार केली की ती लगेच दिसते. एखादी इमारत बांधली की तिचे स्वरूप समोर येते. एखादे काम पूर्ण झाले की त्याचे फलित मोजता येते. परंतु शिक्षकांच्या कामाचे स्वरूप वेगळे आहे. शिक्षक आज जे पेरतात, त्याची फळे कदाचित अनेक वर्षांनी समाजाला मिळतात. शाळेतून एखादे मूल्य शिकविले आणि लगेच त्याची चाचणी होऊ शकत नाही. त्यासाठी काळ व वेळ याची वाट पाहावी लागते.
एखादा विद्यार्थी मोठा अधिकारी होतो, डॉक्टर होतो, अभियंता होतो, उद्योजक होतो किंवा एक सामान्य पण प्रामाणिक नागरिक म्हणून समाजात वावरतो. त्याच्या यशामागे अनेक शिक्षकांचे मार्गदर्शन, संस्कार आणि कष्ट दडलेले असतात. त्या यशात शिक्षकांचा वाटाही असतो; मात्र तो नेहमी दिसेलच असे नाही.
झाडाची वाढ होत असताना त्याची मुळे किती खोलवर गेली आहेत, हे बाहेरून दिसत नाही. त्याचप्रमाणे विद्यार्थ्यांच्या मनात शिक्षकांनी रुजवलेले विचार, मूल्ये आणि संस्कार यांची खोलीही लगेच मोजता येत नाही. मुळे ज्याप्रकारे झाडाला तग धरून ठेवतात तसे शिक्षकांचे शिकविणे विद्यार्थ्यांना समाजात उभे राहण्यासाठी मदत करतात.
म्हणून शिक्षकांच्या कामाचे मूल्यमापन केवळ आजच्या निकालावरून किंवा तात्काळ दिसणाऱ्या बदलांवरून करता कामा नये. शिक्षण ही दीर्घकालीन प्रक्रिया आहे, हे प्रत्येकाने समजून घेणे आवश्यक आहे.
विद्यार्थ्यांसोबत शिक्षकही रोज काहीतरी नवीन शिकत असतात ! शिक्षक म्हणजे सर्व काही शिकून झालेले व्यक्तिमत्त्व नव्हे. शिक्षकही रोज शिकत असतात. प्रत्येक विद्यार्थी वेगळा असतो. त्याची समजण्याची पद्धत, आवड, क्षमता आणि शिकण्याचा वेग वेगळा असतो. त्यामुळे शिक्षकांनाही दररोज नवीन अनुभव मिळतात. कधी एखादा विद्यार्थी असा प्रश्न विचारतो की शिक्षकांनाही त्या विषयाचा अधिक अभ्यास करावा लागतो. कधी एखादे मूल अनपेक्षित उत्तर देते आणि विचार करण्याची नवी दिशा मिळते. कधी एखाद्या विद्यार्थ्याची कल्पकता पाहून शिक्षकही आश्चर्यचकित होतात. कधी एखाद्या विद्यार्थ्यांच्या अनपेक्षित वर्तनावर चिकित्सक अभ्यास करावा लागतो. आजच्या तंत्रज्ञानाच्या युगात शिक्षकांनाही नवनवीन तंत्रज्ञान, डिजिटल साधने, अध्यापनाच्या पद्धती आणि शैक्षणिक उपक्रम आत्मसात करावे लागत आहेत. त्यामुळे शिक्षक हा केवळ ज्ञान देणारा नसून आयुष्यभर शिकत राहणारा विद्यार्थीही असतो.
शिक्षणाच्या या प्रक्रियेत पालक आणि समाजाची भूमिका देखील महत्त्वाची आहे. आज प्रत्येक पालकाला आपले मूल हुशार, गुणवंत आणि यशस्वी व्हावे असे वाटते. ही अपेक्षा योग्यच आहे. परंतु मुलांच्या प्रगतीची संपूर्ण जबाबदारी केवळ शाळेवर किंवा शिक्षकांवर टाकून चालेल काय ? या प्रक्रियेत आपली काहीच भूमिका नाही काय ? मुलांना नियमित शाळेत पाठविणे, घरी अभ्यासासाठी वेळ देणे, मोबाईलचा अनावश्यक वापर कमी करणे, वाचनाची सवय लावणे आणि शाळेतील प्रत्येक उपक्रमांमध्ये रस घेणे या गोष्टी पालकांनी करणे गरजेचे आहे. शाळेच्या पालक सभेच्या बैठकीला पालक म्हणून आपण भेट देतो का ? मुलांचे शाळेतील वर्तन कसे आहे ? याबाबत शिक्षकांसोबत संवाद करतो का ? हे देखील महत्वाचे आहे. मुलाला कमी गुण मिळाले तर लगेच शिक्षकांना दोष देण्याऐवजी त्याच्या अडचणी समजून घ्याव्यात. शिक्षकांशी संवाद साधावा. मुलांच्या उपस्थितीबाबत, अभ्यासाबाबत आणि वर्तनाबाबत नियमित माहिती घ्यावी.
शाळा ही केवळ शिक्षकांची किंवा विद्यार्थ्यांची नसते. ती संपूर्ण समाजाची असते. शाळेच्या विकासात ग्रामस्थ, पालक, शाळा व्यवस्थापन समिती, माजी विद्यार्थी आणि स्थानिक संस्था यांचा सहभाग महत्त्वाचा आहे. या सर्वांचा सहभाग आला की सर्व काही व्यवस्थित होताना दिसून येते.
शाळेत काही त्रुटी असतील तर त्या नक्कीच निदर्शनास आणून द्याव्यात. शिक्षकांच्या कामात सुधारणा होण्याची गरज असेल तर विधायक सूचना द्याव्यात. परंतु प्रत्येक गोष्टीत दोष शोधण्याऐवजी चांगल्या कामाचे कौतुक करण्याचीही सवय लावली पाहिजे. शिक्षकांच्या कामात सुधारणा होण्यास वाव असतो, हे मान्य केले पाहिजे. शिक्षकही माणूसच आहेत. त्यांच्याकडून चुका होऊ शकतात. मात्र त्यांच्या प्रामाणिक प्रयत्नांकडे, समर्पणाकडे आणि विद्यार्थ्यांसाठी घेतल्या जाणाऱ्या कष्टांकडेही समाजाने संवेदनशीलतेने पाहिले पाहिजे. नावडतीचे मीठ अळणी म्हणून नेहमीसारखे शाळा आणि शिक्षकांच्या नावाने बोटे मोडणे बंद करून प्रक्रियेला समजून घेण्याचा प्रयत्न करायला हवे.
शेवटी एवढेच सांगावे वाटते की,
शाळेत फक्त पुस्तकातील धडे शिकविले जात नाहीत, तर जीवनाचे धडेही शिकविले जातात. शिक्षक फक्त अभ्यासक्रम पूर्ण करत नाहीत, तर उद्याच्या समाजाचे नागरिक घडवत असतात. शाळेतून बाहेर पडणारा प्रत्येक विद्यार्थी डॉक्टर, अभियंता, अधिकारी किंवा उद्योजक होईलच असे नाही; पण तो एक चांगला माणूस, जबाबदार नागरिक आणि संवेदनशील व्यक्ती बनावा, ही अपेक्षा असते.
शाळा, शिक्षक, पालक आणि समाज हे शिक्षणरूपी रथाची चार महत्त्वाची चाके आहेत. यापैकी एक जरी चाक कमकुवत झाले, तरी विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीचा प्रवास अडखळू शकतो, मंदावू शकतो. म्हणून शाळेला प्रश्न विचारूया, पण तिच्या कार्याला समजून घेण्यासाठीही वेळ देऊया. शिक्षकांकडून अपेक्षा ठेवूया, पण त्यांना काम करण्यासाठी विश्वास आणि सहकार्यही देऊया. मुलांच्या भविष्याची चिंता करूया, पण त्यांच्या बालपणाचा आनंदही जपूया. एक गोष्ट कायम लक्षात ठेवली पाहिजे, शिक्षक आज विद्यार्थी घडवत असतात; पण प्रत्यक्षात ते उद्याचा समाज घडवत असतात. त्यांच्या कामाची फळे कधी त्यांच्या सेवाकाळात दिसतात, तर कधी निवृत्तीनंतरही अनेक वर्षांनी दिसत राहतात. शाळा म्हणजे रोज एक नवीन धडा, रोज एक नवीन अनुभव आणि रोज स्वतःला घडविण्याची एक नवीन संधी !शिक्षकांचे काम म्हणजे आज ज्ञानाचे बीज पेरणे, उद्या संस्कारांचे रोपटे वाढवणे आणि भविष्यात समाजाला गोड फळे देणारे वृक्ष निर्माण करणे. म्हणूनच शिक्षकांच्या कामाचे मूल्यमापन करताना तात्काळ दिसणाऱ्या परिणामांपेक्षा त्यांनी घडविलेल्या पिढ्यांकडे पाहायला हवे. कारण शिक्षकांचे खरे यश त्यांच्या विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यातून आणि त्यांनी घडविलेल्या समाजातून दिसून येते !
- नासा येवतीकर, स्तंभलेखक
