दिनविशेष माहिती - 15 जुलै

सशक्त तरुण : सशक्त भारत

जागतिक युवा कौशल्य दिनानिमित्त प्रासंगिक लेख

दरवर्षी १५ जुलै हा दिवस जागतिक युवा कौशल्य दिन (World Youth Skills Day) म्हणून साजरा केला जातो. संयुक्त राष्ट्रसंघाने २०१४ मध्ये या दिवसाची घोषणा केली आणि 2015 पासून साजरा करण्यासाठी सुरुवात झाली. या दिवसामागील उद्देश म्हणजे तरुणांना रोजगारक्षम, स्वावलंबी आणि जबाबदार नागरिक बनविण्यासाठी आवश्यक कौशल्यांचे महत्त्व अधोरेखित करणे. कारण कोणत्याही राष्ट्राचे भविष्य त्याच्या तरुणांच्या हातात असते. तरुण सक्षम असतील, कौशल्यसंपन्न असतील, तरच राष्ट्र प्रगतीच्या नव्या उंचीवर पोहोचू शकते.

भारत हा जगातील सर्वांत तरुण देशांपैकी एक आहे. आपल्या देशातील निम्म्याहून अधिक लोकसंख्या ही युवा आहे. हीच भारताची खरी ताकद आहे. मात्र केवळ मोठी युवा लोकसंख्या असणे पुरेसे नाही; त्या तरुणांमध्ये ज्ञान, कौशल्य, चारित्र्य, नवोपक्रमाची वृत्ती आणि राष्ट्रभक्ती असणे आवश्यक आहे. म्हणूनच "सशक्त तरुण : सशक्त भारत" ही केवळ घोषणा नसून देशाच्या विकासाचा मूलमंत्र आहे.

आजचे जग झपाट्याने बदलत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), रोबोटिक्स, डेटा सायन्स, डिजिटल तंत्रज्ञान, हरित ऊर्जा, जैवतंत्रज्ञान यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर रोजगाराच्या संधी निर्माण होत आहेत. पारंपरिक शिक्षणाबरोबरच आधुनिक कौशल्ये आत्मसात करणे काळाची गरज बनली आहे. संवाद कौशल्य, नेतृत्वगुण, संघभावना, समस्या सोडविण्याची क्षमता, सर्जनशील विचार आणि डिजिटल साक्षरता ही आजच्या तरुणांसाठी तितकीच महत्त्वाची आहेत.

स्वामी विवेकानंदांनी तरुणांना उद्देशून म्हटले होते, "उठा, जागे व्हा आणि ध्येय प्राप्त होईपर्यंत थांबू नका." हा संदेश आजही तितकाच प्रेरणादायी आहे. डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांनीही युवकांना मोठी स्वप्ने पाहण्याचा आणि त्यासाठी कठोर परिश्रम करण्याचा संदेश दिला. महान व्यक्तींच्या विचारांचा वारसा तरुणांनी कृतीत उतरविला, तर भारताचा विकास अधिक वेगाने होईल.

आज अनेक तरुण स्टार्टअप उभारत आहेत, नवीन संशोधन करत आहेत, शेतीत आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करत आहेत, सामाजिक उपक्रम राबवत आहेत आणि जगभरात भारताचा झेंडा उंचावत आहेत. ऑलिम्पिक, विज्ञान, अवकाश संशोधन, उद्योग, कला, साहित्य आणि माहिती-तंत्रज्ञान अशा विविध क्षेत्रांत भारतीय युवकांनी उल्लेखनीय यश मिळवले आहे. ही यशोगाथा इतर तरुणांसाठी प्रेरणादायी ठरत आहे.

मात्र दुसरीकडे काही गंभीर आव्हानेही आहेत. बेरोजगारी, अपुरी कौशल्ये, व्यसनाधीनता, सोशल मीडियाचा अतिरेकी वापर, मानसिक ताण, दिशाहीनता आणि पर्यावरणाविषयीची उदासीनता ही चिंतेची बाब आहे. या समस्यांवर मात करण्यासाठी शासन, शैक्षणिक संस्था, पालक आणि समाज यांनी एकत्रित प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. कौशल्य विकास प्रशिक्षण, उद्योजकता, करिअर मार्गदर्शन आणि मूल्याधिष्ठित शिक्षण यावर अधिक भर दिला पाहिजे.

राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२० मध्येही कौशल्याधारित शिक्षणाला विशेष महत्त्व देण्यात आले आहे. विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेपुरते शिक्षण न घेता जीवनासाठी शिक्षण घ्यावे, स्वतःच्या आवडीची कौशल्ये विकसित करावीत आणि रोजगार निर्माण करणारे बनावे, अशी अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली आहे. "स्किल इंडिया", "स्टार्टअप इंडिया" आणि "डिजिटल इंडिया" यांसारखे उपक्रमही याच दिशेने महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत.

कौशल्य म्हणजे केवळ नोकरी मिळविण्याचे साधन नाही; तर आत्मविश्वास, स्वाभिमान आणि स्वावलंबनाचा पाया आहे. कौशल्यामुळे व्यक्ती स्वतःचे जीवन घडवते आणि समाजाच्या विकासातही मोलाचे योगदान देते. कौशल्यसंपन्न युवक हे राष्ट्राच्या आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रगतीचे आधारस्तंभ असतात.

आजच्या विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाबरोबरच संगणक, भाषा, संवाद, कला, क्रीडा, विज्ञान, पर्यावरण संरक्षण, आर्थिक साक्षरता आणि जीवनकौशल्ये यांचाही अभ्यास केला पाहिजे. वेळेचे नियोजन, शिस्त, प्रामाणिकपणा आणि सतत शिकण्याची वृत्ती हीच त्यांची खरी ओळख ठरली पाहिजे.

जागतिक युवा कौशल्य दिन हा केवळ औपचारिक कार्यक्रम साजरा करण्याचा दिवस नाही. हा प्रत्येक तरुणाने स्वतःच्या क्षमतेचा शोध घेण्याचा, नवीन कौशल्ये आत्मसात करण्याचा आणि देशाच्या प्रगतीत आपले योगदान देण्याचा संकल्प करण्याचा दिवस आहे.

भारताला २०४७ पर्यंत विकसित राष्ट्र बनविण्याचे स्वप्न साकार करायचे असेल, तर प्रत्येक तरुण सक्षम, कुशल, सुसंस्कृत आणि जबाबदार असणे आवश्यक आहे. कारण राष्ट्राची खरी ताकद त्याच्या युवकांमध्ये असते. म्हणूनच आजच्या या जागतिक युवा कौशल्य दिनी आपण सर्वांनी एकच निर्धार करूया, 

"कौशल्यसंपन्न तरुण घडवू, आत्मनिर्भर भारत उभारू; सशक्त तरुण घडला तरच सशक्त भारत घडेल."

नासा येवतीकर, धर्माबाद, 9423625769