मानवतेचा दीपस्तंभ : महात्मा गांधी
महात्मा गांधी, ज्यांचे पूर्ण नाव मोहनदास करमचंद गांधी होते, हे भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याचे महान नेते, समाजसुधारक आणि अहिंसक चळवळीचे जनक होते. त्यांचा जन्म २ ऑक्टोबर १८६९ रोजी गुजरात राज्यातील पोरबंदर येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव करमचंद गांधी होते आणि ते पोरबंदर संस्थानचे दिवाण होते. आई पुतळीबाई धार्मिक, संयमी आणि संस्कारी स्त्री होत्या. आईकडून गांधीजींना सत्य, संयम, सहिष्णुता व सेवा यांचे संस्कार मिळाले.
गांधीजींचे प्राथमिक शिक्षण पोरबंदर, राजकोट येथे झाले. ते कायद्याचे शिक्षण घेण्यासाठी इंग्लंडला गेले आणि बॅरिस्टर होऊन भारतात परत आले. भारतात वकिली करताना त्यांना अपेक्षित यश मिळाले नाही. त्यानंतर ते दक्षिण आफ्रिकेत गेले. तेथे रेल्वेतून प्रथम श्रेणीचे तिकीट असूनही त्यांना गोऱ्यांच्या विरोधामुळे डब्यातून खाली उतरवले गेले. ही घटना त्यांच्या जीवनातील महत्त्वाचा वळणबिंदू ठरली. तेथे भारतीयांवर होणाऱ्या अन्यायाविरुद्ध त्यांनी सत्याग्रह व अहिंसेचा मार्ग स्वीकारला.
दक्षिण आफ्रिकेत गांधीजींनी भारतीयांच्या हक्कांसाठी शांततामय आंदोलन केले. त्यांनी अन्यायकारक कायद्यांविरुद्ध जनजागृती केली आणि सत्याग्रहाच्या तत्त्वावर आधारित लढा उभारला. याच काळात त्यांच्या विचारसरणीला आकार मिळाला — सत्य, अहिंसा, आत्मसंयम आणि सेवाभाव हे त्यांच्या जीवनाचे मूलमंत्र बनले.
१९१५ साली गांधीजी भारतात परतले. त्यांनी देशभर प्रवास करून जनतेच्या समस्या जाणून घेतल्या. चंपारण (बिहार) येथे निळी शेती करणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या प्रश्नावर त्यांनी यशस्वी सत्याग्रह केला. खेड़ा (गुजरात) येथे दुष्काळग्रस्त शेतकऱ्यांसाठी करमाफी मिळवून दिली. अहमदाबादमध्ये गिरणी कामगारांसाठी त्यांनी शांततामय आंदोलन केले. या चळवळींमुळे गांधीजी राष्ट्रीय नेते म्हणून उदयास आले.
१९२० मध्ये गांधीजींनी असहकार आंदोलन सुरू केले. परकीय शिक्षणसंस्था, वस्त्रे आणि पदव्या बहिष्कृत करण्याचे आवाहन केले. त्यांनी स्वदेशीचा पुरस्कार केला आणि खादीचा प्रसार केला.
१९३० मध्ये त्यांनी दांडी यात्रा ( मिठाचा सत्याग्रह ) करून ब्रिटिश सरकारच्या मिठाच्या कायद्याचा भंग केला. ही चळवळ संपूर्ण देशात पसरली आणि स्वातंत्र्यलढ्याला नवे बळ मिळाले.
१९४२ मध्ये त्यांनी ‘चले जाव’ आंदोलन सुरू केले आणि “करा किंवा मरा” हा मंत्र दिला. या आंदोलनामुळे ब्रिटिश सरकार हादरले आणि भारताच्या स्वातंत्र्याचा मार्ग वेगवान झाला.
गांधीजी केवळ राजकीय नेते नव्हते, तर महान समाजसुधारकही होते. त्यांनी अस्पृश्यता नष्ट करण्यासाठी कार्य केले आणि हरिजन सेवेला जीवनाचे ध्येय मानले. ग्रामस्वराज्य, स्वदेशी उद्योग, स्वच्छता, शिक्षण आणि महिलांच्या सन्मानासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. त्यांनी खादी, चरखा आणि आत्मनिर्भरतेचा संदेश दिला. त्यांना असा भारत हवा होता जो नैतिकतेवर, सहकार्यावर आणि समानतेवर आधारित असेल.
गांधीजींच्या जीवनाचे मुख्य तत्त्व सत्य आणि अहिंसा हे होते. ते म्हणत, “अहिंसा हे दुर्बलांचे शस्त्र नसून बलवानांचे सामर्थ्य आहे.” त्यांनी साधे जीवन जगले, स्वतः श्रम केले आणि प्रत्येक माणसात ईश्वराचा अंश आहे असा विश्वास ठेवला. त्यांनी धर्मांमधील सौहार्द, सहिष्णुता आणि मानवतेचा संदेश दिला.
१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला; परंतु देश फाळणीमुळे दुःख व हिंसाचाराला सामोरा गेला. गांधीजींनी जातीय सलोखा आणि शांततेसाठी उपवास करून प्रयत्न केले. अखेरीस ३० जानेवारी १९४८ रोजी नथुराम गोडसे यांनी त्यांची हत्या केली. त्यांच्या मृत्यूने संपूर्ण जग शोकसागरात बुडाले; मात्र त्यांचे विचार अजरामर झाले.
महात्मा गांधी हे केवळ भारताच्या स्वातंत्र्याचे शिल्पकार नव्हते, तर ते मानवतेचे मार्गदर्शक होते. त्यांनी जगाला सत्य, अहिंसा, त्याग, सहिष्णुता आणि सेवाभाव यांचा संदेश दिला. आजही त्यांच्या विचारांमुळे अन्यायाविरुद्ध शांततामय संघर्षाची प्रेरणा मिळते.
महात्मा गांधी हे शांती, सत्य आणि मानवमूल्यांचे अमर प्रतीक आहेत. त्यांच्या जीवनातून आपण नीतिमत्ता, संयम, राष्ट्रप्रेम आणि माणुसकीचे महान धडे घेऊ शकतो.
आज त्यांची पुण्यतिथी त्यानिमित्ताने त्यांच्या स्मृतीस विनम्र अभिवादन
संकलन :- नासा येवतीकर
No comments:
Post a Comment