19 जानेवारी दिनविशेष माहिती ( 19 January )

नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो, 

कसे आहात ? मजेत ना ! 

मी नासा येवतीकर, आपल्यासाठी घेऊन आलोय दिनविशेष माहिती. आजच्या कार्यक्रमात आपण वाफेवर चालणाऱ्या इंजिनाचा शोध लावणारे 

जेम्स वॅट यांच्या विषयी माहिती पाहू या. लक्ष देऊन ऐका हं, कारण या माहितीच्या आधारे तुम्हाला पाच प्रश्नांची उत्तरे द्यायची आहेत. चला तर मग पाहू या ......

Video पाहण्यासाठी खालील नावावर क्लिक करावे. 

जेम्स वॅट : औद्योगिक क्रांतीचे जनक

जगाच्या इतिहासात औद्योगिक क्रांतीने मानवाच्या जीवनपद्धतीत आमूलाग्र बदल घडवून आणले. या क्रांतीमागे अनेक शास्त्रज्ञ व संशोधकांचे योगदान असले, तरी जेम्स वॅट यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. स्टीम इंजिनमध्ये ( वाफेवर चालणारे इंजिन ) केलेल्या मूलभूत सुधारणा यांमुळे त्यांनी उद्योग, वाहतूक, शेती आणि अर्थव्यवस्था या सर्व क्षेत्रांना नवी दिशा दिली. म्हणूनच जेम्स वॅट यांना औद्योगिक क्रांतीचे जनक म्हटले जाते.

जेम्स वॅट यांचा जन्म 19 जानेवारी 1736 रोजी स्कॉटलंडमधील ग्रीनॉक येथे झाला. त्यांचे वडील जहाजबांधणी व व्यापारी व्यवसायात होते. बालपणापासूनच वॅट यांना गणित, यांत्रिकी व विज्ञानाची विशेष आवड होती. त्यांचे आरोग्य नाजूक असल्यामुळे नियमित शालेय शिक्षण त्यांना फारसे घेता आले नाही; मात्र त्यांनी स्वअध्ययनाच्या जोरावर मोठे ज्ञान संपादन केले. पुढे लंडन येथे त्यांनी वैज्ञानिक उपकरणे बनवण्याचे प्रशिक्षण घेतले, ज्यामुळे त्यांच्या संशोधनाला योग्य दिशा मिळाली.

जेम्स वॅट यांच्या काळात स्टीम इंजिनचा वापर सुरू झाला होता. थॉमस न्यूकोमेन यांनी तयार केलेले स्टीम इंजिन प्रामुख्याने कोळसा खाणींमधील पाणी काढण्यासाठी वापरले जात असे. तथापि, हे इंजिन अत्यंत अपकार्यक्षम होते. त्यात मोठ्या प्रमाणावर इंधन खर्च होत असे आणि त्याची कार्यक्षमता कमी होती. या त्रुटी वॅट यांच्या लक्षात आल्या आणि त्यांनी स्टीम इंजिन सुधारण्याचा निश्चय केला.

सन 1765 मध्ये जेम्स वॅट यांनी स्टीम इंजिनमध्ये एक क्रांतिकारी सुधारणा केली. स्वतंत्र कंडेन्सर (Separate Condenser). या शोधामुळे इंजिनचा सिलिंडर सतत गरम राहू लागला आणि वाफेचे संघनन वेगळ्या भागात होऊ लागले. परिणामी इंधनाचा वापर मोठ्या प्रमाणात कमी झाला आणि इंजिनाची कार्यक्षमता सुमारे 60 टक्क्यांनी वाढली. ही सुधारणा औद्योगिक क्रांतीसाठी अत्यंत निर्णायक ठरली.

याशिवाय वॅट यांनी इंजिनची सरळ हालचाल फिरत्या हालचालीत रूपांतरित करण्याची पद्धत विकसित केली. त्यामुळे स्टीम इंजिनचा वापर केवळ पाणी काढण्यापुरता मर्यादित न राहता कारखाने, गिरण्या, यंत्रमाग आणि इतर औद्योगिक यंत्रे चालवण्यासाठी होऊ लागला. इंजिनचा वेग नियंत्रित ठेवण्यासाठी त्यांनी सेंट्रिफ्युगल गव्हर्नर विकसित केला, ज्यामुळे यंत्रे अधिक सुरक्षित व स्थिरपणे चालू शकली.

सन 1775 मध्ये जेम्स वॅट यांनी उद्योगपती मॅथ्यू बोल्टन यांच्याशी भागीदारी केली आणि Boulton & Watt ही कंपनी स्थापन झाली. या कंपनीच्या माध्यमातून सुधारित स्टीम इंजिन्सचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन व प्रसार झाला. ब्रिटनसह संपूर्ण युरोपमध्ये उद्योगधंद्यांचा झपाट्याने विकास झाला. उत्पादन वाढले, रोजगारनिर्मिती झाली आणि शहरांचा विस्तार झाला.

जेम्स वॅट यांच्या कार्यामुळे औद्योगिक क्रांतीला गती मिळाली. हातमजुरीऐवजी यंत्रांचा वापर वाढला, उत्पादन स्वस्त व जलद झाले आणि आधुनिक औद्योगिक समाजाची पायाभरणी झाली. त्यांच्या सन्मानार्थ शक्तीचे एकक “वॅट” (Watt) असे नाव देण्यात आले. घरगुती वापरात किलो वॅट आणि आणि वीज प्रकल्पात मेगावॅट वापरले जाते.

25 ऑगस्ट 1819 रोजी वयाच्या 83व्या वर्षी जेम्स वॅट यांचे निधन झाले. मात्र त्यांनी दिलेले योगदान आजही मानवजातीच्या प्रगतीचा पाया आहे. विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि उद्योग क्षेत्रातील त्यांचे कार्य अजरामर असून, इतिहासात त्यांचे नाव सुवर्णाक्षरांनी कोरले गेले आहे.

अशा प्रकारे, जेम्स वॅट हे केवळ एक संशोधक नसून आधुनिक औद्योगिक युगाचे शिल्पकार होते.

आज त्यांची जयंती त्यानिमित्ताने कोटी कोटी प्रणाम 

मुलांनो, तुम्हांला ही माहिती कशी वाटली ? नक्की कळवा. 

चला आता या माहितीवर आधारित काही प्रश्न आणि उत्तर पाहू या 

पहिला प्रश्न - औद्योगिक क्रांतीचे जनक कोणास म्हटले जाते ?

बरोबर उत्तर आहे, जेम्स वॅट यांना औद्योगिक क्रांतीचे जनक म्हटले जाते.

दुसरा प्रश्न - जेम्स वॅट यांनी कशाचा शोध लावला ? 

बरोबर उत्तर आहे, वाफेवर चालणाऱ्या इंजिनाचा शोध जेम्स वॅट यांनी लावला.

तिसरा प्रश्न - जेम्स वॅट यांना कोणत्या विषयाची आवड होती ?

बरोबर उत्तर आहे, गणित, यांत्रिकी आणि विज्ञान या विषयाची जेम्स वॅट यांना आवड होती.

चौथा प्रश्न - जेम्स वॅट यांनी कोणती कंपनी स्थापन केली ? 

बरोबर उत्तर आहे, बोल्टन अँड वॅट ही कंपनी स्थापन केली. 

शेवटचा पाचवा प्रश्न - वॅट हे कशाचे एकक आहे ? 

बरोबर उत्तर आहे - वॅट हे शक्तीचे एकक आहे. 

चला पुन्हा भेटू या उद्याच्या दिनविशेष कार्यक्रमात, तोपर्यंत नमस्कार.

( वरील सर्व माहिती इंटरनेट वरून संकलित करण्यात आले आहे. )

संकलन :- नासा येवतीकर, 9423625769